Medine Sözleşmesi, Medine’de Müslümanlar ile Yahudiler ve diğer gruplar arasında hak ve sorumlulukları belirleyen bir şehir sözleşmesidir. Birlikte yaşama ve savunma gibi konuları düzenlemiştir.

Medine Sözleşmesi, Müslümanlar ve Yahudiler başta olmak üzere şehirdeki unsurların hak ve sorumluluklarını belirleyerek iç barışı hedeflemiştir. Amaç dış devletlerle ittifak ya da başkent değişikliği değildir.

Mevali politikası Arap olmayan Müslümanları sosyal ve siyasi açıdan geri planda bırakmış, bu da Emevilere karşı muhalefeti artırmıştır. Eşitlik ve seçimle halife belirleme gibi sonuçlar doğurmamıştır.

Beytü’l-Hikme, özellikle Abbasi döneminde çeviri ve araştırma faaliyetlerinin yürütüldüğü önemli bir bilim merkezidir. Antik eserlerin Arapçaya çevrilmesiyle İslam dünyasında bilimsel gelişme hızlanmıştır.

Kâbe’nin kutsallığı Mekke’ye sürekli ziyaretçi çekmiş, hac dönemlerinde kabileler arası çatışmaların azalması ticareti canlandırmıştır. Böylece Mekke panayır ve kervan ticaretinde öne çıkmıştır.

Beytü’l-Hikme, farklı dillerdeki eserlerin Arapçaya çevrilmesini ve bilimsel çalışmaların kurumsallaşmasını sağlamıştır. Bu ortam İslam medeniyetinde bilimsel üretimi hızlandırmıştır.

Medine Sözleşmesi, Medine’de Müslümanlar ile Yahudiler ve diğer unsurların hak ve sorumluluklarını belirleyen bir şehir sözleşmesidir. Toplumsal düzeni ve savunmayı ortaklaştırmayı hedeflemiştir.

Medine Sözleşmesi, farklı din ve kabileleri ortak siyasi otorite ve savunma düzeni içinde toplayarak kabile üstü bir topluluk (ümmet) anlayışını güçlendirmiştir. Diğer seçenekler siyasi/askeri sonuçlar doğursa da doğrudan toplumsal-siyasi sözleşme niteliği taşımaz.

Zimmî statüsü ve cizye, gayrimüslimlerin dinlerini sürdürerek İslam devlet düzenine bağlanmasını ve düzenli vergi gelirini sağlar. Diğerleri mali/askeri-idari düzenlemelerdir ancak doğrudan gayrimüslimlerin statüsünü belirlemez.

Divan teşkilatı, gelir-gider ve askerî/idari işlerin kayıt ve düzen içinde yürütülmesini sağlayan kurumsal yapıdır. Şûra, mescit ve takvim önemli olsa da doğrudan bürokratik kayıt sistemini ifade etmez.

Fetihlerle birlikte mevcut yerel bürokrasi ve mali uygulamalar tecrübe olarak devralınmış, divanlar üzerinden işlevsel biçimde kullanılmıştır. Diğer seçenekler ya tarihsel olarak doğru değildir ya da zorlayıcı ve genelleyici bir uygulamayı ifade eder.

Mekke ekonomisi Kâbe ve putlar etrafındaki hac-ticaret ağına dayanıyordu. Tevhid inancı putperestliği hedef aldığı için bu düzenin meşruiyetini ve gelirlerini sarsıyordu. Bu nedenle Kureyş’in tepkisi doğrudan ekonomik-siyasal çıkar kaybıyla ilişkilidir.