Söylev, bir düşünceyi benimsetme ve yönlendirme amacı taşıyan öğretici metindir. Roman, tiyatro ve şiir edebî (sanatsal) metinlerdendir. İşlev bakımından öğretme/ikna etme yönü ağır basar.
2. soru
AYT - Metinlerin Sınıflandırılması - Orta Test - Metinlerin Sınıflandırılması 1 - 3
Doğru cevap: A
Bir metinde yazar; gezi sırasında gördüğü yerleri, izlenimlerini ve dikkat çekici ayrıntıları anlatıyor; tarih, mekân ve gözlem unsurları öne çıkıyor. Bu metin türü aşağıdakilerden hangisidir?
A
Gezi yazısı (Seyahatname)
B
Biyografi
C
Fabl
D
Destan
Çözüm
Gezi yazısında yazar, gezip gördüklerini gözleme dayalı biçimde aktarır. Mekân ve izlenimler belirgindir. Biyografi kişi hayatını, fabl hayvan karakterleri, destan ise olağanüstü olayları anlatır.
3. soru
AYT - Metinlerin Sınıflandırılması - Orta Test - Metinlerin Sınıflandırılması 1 - 4
Doğru cevap: B
Aşağıdaki metin türlerinden hangisi, "anlatmaya bağlı edebî metin" sınıfına girer?
A
Sohbet
B
Hikâye
C
Eleştiri
D
Mektup
Çözüm
Hikâye, olay-kişi-yer-zaman unsurlarına dayanan anlatmaya bağlı edebî metindir. Sohbet, eleştiri ve mektup öğretici metinler içinde değerlendirilir. Bu türlerde olay örgüsü zorunlu değildir.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi "anlatmaya bağlı edebî metin" ile "göstermeye bağlı (dramatik) metin" ayrımını doğru biçimde ortaya koyar?
A
Anlatmaya bağlı metinlerde olay örgüsü bulunmaz; dramatik metinlerde olay örgüsü zorunludur.
B
Anlatmaya bağlı metinlerde anlatıcı ve bakış açısı vardır; dramatik metinlerde olaylar konuşma ve eylemle sahnede gösterilir.
C
Anlatmaya bağlı metinler yalnızca manzum olur; dramatik metinler yalnızca mensur olur.
D
Anlatmaya bağlı metinler tamamen gerçek olaylara dayanır; dramatik metinler tamamen kurmacadır.
Çözüm
Anlatmaya bağlı metinlerde anlatıcı aracılığıyla anlatım ve bakış açısı temel unsurdur. Dramatik metinlerde ise anlatıcı geri planda kalır; olay diyalog ve sahneleme ile gösterilir.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: A
Aşağıdaki metin parçalarından hangisi, “öğretici metin” içinde yer alan ve temel amacı bir konuda görüş bildirmek, kanıtlarla savunmak olan türe örnektir?
A
Kentlerin büyümesiyle yalnızlığın arttığı iddiası sıkça dile getirilir; oysa asıl belirleyici, ortak yaşam alanlarının niteliğidir. Parkların ve kütüphanelerin erişilebilir olduğu yerlerde insanlar daha çok karşılaşır, dayanışma ağları kurar. Bu nedenle yerel yönetimlerin önceliği, yeni binalar değil, kamusal mekân üretimi olmalıdır.
B
Sabahın ilk ışığıyla sokak, ıslak taşların üstünde ince bir buğu gibi yükseliyordu; dükkân kepenkleri birer birer açılırken köşedeki simitçinin sesi, uykuyu dağıtan bir çan gibiydi. Adam, kalabalığın içinden geçip durdu; nereye gittiğini kendisi de bilmiyordu.
C
Gözlerin bir deniz, ben kıyısında yitik; rüzgârın getirdiği her ses, içimde eski bir sızı. Bir adım yaklaşsan, dünya susacak; uzak dursan, zaman uzayacak.
D
Kahraman, ejderhayı yenmek için yedi dağın ardındaki mağaraya indi; mağaranın kapısında konuşan bir taş, ona üç bilmece sordu. Bilmeceleri çözen kahraman, sihirli kılıcı alıp köyüne döndü.
Çözüm
A seçeneği bir savı ortaya koyup gerekçelerle desteklediği için öğretici metinlerdeki “makale/deneme türü tartışmacı anlatım” örneğidir. Diğerleri sırasıyla öyküleyici, şiirsel ve masalsı anlatımdır.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: C
Aşağıdaki metin parçalarından hangisi, metinlerin sınıflandırılmasında "öğretici (bilgilendirici) metin" grubuna ait olduğu hâlde anlatımında "öyküleyici" anlatım biçiminden belirgin biçimde yararlanır?
A
Sabah istasyona indiğimde hava keskin bir soğukla yüzüme çarptı; sonra adım adım şehri gezip çocukluğumun evini aradım.
B
Bir ülkenin nüfus artış hızı, ekonomik planlamayı doğrudan etkiler; bu nedenle doğum-ölüm oranları düzenli olarak izlenmelidir.
C
Deney tüpüne önce 5 mL çözelti ekledim, ardından ısıtınca renk değişimini gözlemledim; sonuçta tepkimenin ekzotermik olduğunu anladım.
D
Güneş, ufkun ardına inerken deniz kızıl bir örtüye büründü; martılar çığlık çığlığa kıyıya sokuldu.
Çözüm
C seçeneği bir rapor/deney gözlemi niteliğinde öğretici metindir. Ancak süreç, olay akışı ve yapılan işlemler adım adım anlatıldığı için öyküleyici anlatımdan yararlanır. Diğerleri ya doğrudan öyküleyici/şiirsel ya da açıklayıcıdır.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi "sanatsal (edebî) metin" ile "öğretici metin" ayrımında belirleyici bir ölçüt olup, metin türleri sınıflandırmasında doğrudan kullanılır?
A
Metnin uzunluğunun en az bir sayfa olması
B
Dilinin çağrışım ve imge değerini öne çıkararak estetik amaç gütmesi
C
Metinde mutlaka bir olay örgüsü bulunması
D
Birinci kişi anlatıcının kullanılması
Çözüm
Sanatsal metinler estetik amaçla, çağrışım ve imge gücü yüksek bir dille kurulur. Uzunluk, olay örgüsü ya da anlatıcı türü tek başına sınıflandırıcı ölçüt değildir. Bu yüzden doğru seçenek B’dir.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: B
Aşağıdaki parçalardan hangisi, "günlük (günce)" türünün ayırt edici özelliklerini en doğru biçimde yansıtır?
A
Bugün derste tartıştığımız mesele, bireyin toplum karşısındaki konumudur; bu konuda en belirleyici etken eğitimdir.
B
12 Mart 2025 — Akşamüstü yağmur başladı; içimde nedensiz bir sıkıntı vardı. Yine de yürüyüşe çıkınca biraz hafifledim.
C
Şehrin en eski sokağına girince taş duvarların serinliği yüzüme vurdu; sanki zaman geri akıyordu.
D
Sevgili dostum, sana bu satırları yazarken içimde büyük bir sevinç var; yakında görüşeceğiz.
Çözüm
Günlük; tarih belirtilerek, kişinin o gün yaşadıklarını ve duygu-düşüncelerini içtenlikle kaydettiği metindir. B seçeneği tarih, kişisel izlenim ve anlık duygu aktarımıyla bunu karşılar. Diğerleri sırasıyla deneme, betimleyici anlatı ve mektuptur.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: B
Aşağıdaki metin parçalarından hangisi, metinlerin sınıflandırılmasında "öğretici (bilgilendirici) metin" özelliklerini en belirgin biçimde taşır?
A
Güneş, akşamın ince sisini yırtarak denize doğru inerken iskeledeki adamın gölgesi uzadı; içindeki sızı, dalgaların sesine karıştı.
B
Bu çalışmada, şehir içi ulaşımda bisiklet kullanımının karbon salımına etkisi verilerle incelenmiş; yöntem, bulgular ve sonuçlar başlıklar hâlinde sunulmuştur.
C
Ey yolcu! Bir an dur ve dinle: Bu taş, bir devrin suskunluğunu omuzlarında taşır; unutma, her adımın bir iz bırakır.
D
—Yarın gelirsin değil mi?
—Bilmem, belki.
—Belki değil, kesin söyle.
—Kesin olan tek şey, hiçbir şeyin kesin olmadığı.
Çözüm
B seçeneği bilimsel/akademik sunuş düzenine (yöntem-bulgular-sonuç) ve nesnel anlatıma dayanır. Diğerleri sırasıyla edebî betimleme, hitabet ve diyalog ağırlıklı kurmaca örneklerdir.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: C
Aşağıdaki metin parçalarından hangisi, "öğretici metin" olmasına rağmen anlatım biçimi ve kurgusu nedeniyle "edebî metin"e yaklaşan bir örnektir?
A
Bir kavramı tanımlayıp alt başlıklarla sınıflandıran, her başlıkta madde madde özellik sıralayan bir ders kitabı parçası
B
Yazarın bir düşünceyi savunurken karşı görüşleri çürüttüğü, kanıt olarak istatistik ve alıntı kullandığı köşe yazısı
C
Bir düşünceyi açıklarken kişisel yaşantıdan kısa bir anı, betimleme ve çağrışımlarla ilerleyen; okurda duygu uyandırmayı da amaçlayan deneme parçası
D
Bir olayın tarih, yer ve tanık ifadeleriyle verildiği; tarafsız dilin korunduğu haber metni
Çözüm
Deneme öğretici metindir; ancak kişisel anlatım, çağrışım ve estetik dil kullanımıyla edebî metin özellikleri gösterebilir. C seçeneğinde bilgilendirme amacı yanında duygu ve üslup öne çıkar.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: B
Aşağıdaki metin parçalarından hangisi, “öğretici metinler” içinde yer alan ve bir konuda kanıtlara dayanarak okuru ikna etmeyi amaçlayan “makale” türüne örnektir?
A
“Bu şehrin sokaklarında yürürken taşların bile bir hatırası var gibi gelir; her köşe, içimde başka bir sızı uyandırır.”
B
“Küresel ısınmanın temel nedeni, atmosferdeki sera gazı birikimidir. NASA’nın 1880’den bu yana tuttuğu sıcaklık verileri, son on yılın kaydedilen en sıcak dönem olduğunu göstermektedir; bu nedenle enerji politikalarında fosil yakıt bağımlılığı azaltılmalıdır.”
C
“Sevgili dostum, sana yazmayalı aylar olmuş; buradaki insanlar iyi ama içimde anlatamadığım bir yorgunluk var.”
D
“Bir varmış bir yokmuş; uzak bir ülkede, yalnızlığını bir aynaya anlatan bir kral yaşarmış.”
Çözüm
Makale; nesnel anlatım, kanıt/veri kullanımı ve okuru ikna etme amacı taşır. B seçeneğinde istatistiksel veri ve çıkarıma dayalı öneri vardır. Diğerleri sırasıyla deneme/anımsatıcı duygu yazısı, mektup ve masal özellikleri gösterir.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: B
Aşağıdaki metin parçalarından hangisi, “anlatmaya bağlı edebî metinler” içinde yer alan ve olağanüstü olay/kişilerle, kalıplaşmış tekerleme ve belirsiz zaman-mekânla kurulan “masal” türünün ayırt edici özelliklerini en belirgin biçimde taşır?
A
“Gün doğmadan yola çıktık; köyün çıkışındaki çeşmenin başında annem son kez el salladı, o an içime bir taş oturdu.”
B
“Bir varmış bir yokmuş, gökte uçan bir balık varmış; ‘Kırk gün kırk gece’ süren bir şenlikte, konuşan ağaçlar ona yol göstermiş.”
C
“Dün akşam yaşadıklarımı not ediyorum: Saat 21.10’da elektrikler kesildi, apartmanda herkes merdivenlere çıktı.”
D
“Bu olay, bana insanın en büyük yenilgisinin kendi içindeki kararsızlık olduğunu düşündürdü; belki de her tercih bir vazgeçiştir.”
Çözüm
Masalda belirsiz zaman-mekân, olağanüstülük ve kalıplaşmış giriş ifadeleri (“Bir varmış bir yokmuş”) tipiktir. B seçeneği bu unsurları birlikte taşır. A ve C gerçekçi anlatım, D ise düşünce yazısı niteliğindedir.
