Metin; belirli bir amaçla, anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde düzenlenmiş sözlü ya da yazılı anlatımdır. Sınıflandırma, metni anlama, yorumlama ve sınavlarda doğru türle eşleştirip soru kökünü yakalama açısından önemlidir.

• Amaç: bilgilendirme, duygu estetiği, ikna, olay aktarma…
• Kurgu: olay örgüsü var/yok, karakter-zaman-mekân kullanımı
• Dil ve üslup: nesnel/öznel, sanatlı/sade, kanıtlı/kanıtsız
• Yapı: giriş-gelişme-sonuç; paragraf düzeni; başlık-alt başlık

Not: Bazı metinler iki niteliği birlikte taşıyabilir. Sınıflandırmada baskın özellik belirleyicidir.

• Terim, kaynak, veri → öğretici metin olasılığı artar.
• Olay akışı, diyalog → anlatı (öykü/roman) olasılığı artar.
• Dize düzeni, ses tekrarları → şiir olasılığı artar.
• “İddia + gerekçe + kanıt” → tartışmacı metin olasılığı artar.

Metinleri tek bir ölçüte göre değil; birden çok ölçütün birleşimiyle değerlendiririz. Genel Sınav’de özellikle amaç ve anlatım biçimi sorulur.

• Açıklama: Kavramı anlaşılır kılma (neden–sonuç, örnek).
• Tartışma: Bir görüşü savunma, karşı görüşü çürütme.
• Betimleme: Varlığı/niteliği ayrıntılarıyla resmetme.
• Öyküleme: Olay akışı içinde anlatma (zaman-kip, eylem).

Metin türü ile anlatım biçimi aynı şey değildir: Örneğin bir makalede açıklama baskın olur ama kimi yerlerde tartışma da görülebilir.

1. Metnin amacını tek cümleyle söyle: “Yazar ne yapıyor?”
2. Kullanılan kanıt türlerini yakala: örnek, veri, tanık gösterme, alıntı…
3. Dil nesnel mi öznel mi? Soyut mu somut mu?
4. Sonuç: Baskın özellik hangi türü işaret ediyor?

• Nesnellik eğilimi: kişisel duygudan çok bilgi.
• Planlı yapı: başlık, alt başlık, maddeleme, paragraf düzeni.
• Terim ve kavram yoğunluğu; tanım, açıklama, karşılaştırma.
• Kaynak/kanıt kullanımı: alıntı, veri, gözlem, örnek olay.

• Söyleşi (sohbet): Okurla konuşur gibi; sıcak üslup; günlük örnekler.
• Eleştiri: Bir sanat eserini ölçütlerle değerlendirme.
• Röportaj: Gözlem + görüşme; betimleyici ayrıntılar.
• İnceleme: Bir konuyu derinlemesine ele alma; kaynakça olabilir.
• Biyografi/otobiyografi: Kişinin yaşamı; gerçeklik esastır.

• Estetik ve imge: Sözcükler çağrışım yüklenir.
• Çok anlamlılık: Okura yorum alanı bırakır.
• Kurgu: Olay/duygu düzenlemesi; sanatlı söyleyiş.
• Öznellik artabilir: duygu, bakış açısı, izlenim.

Sınav düzeyinde en önemli ayrım: şiir (dize/ritim) ile düz yazı anlatı (olay/kurgu). Tiyatroda ise konuşma çizgisi, sahne yönergeleri gibi göstergeler bulunur.

“Aşk, vatan, doğa” gibi kavramlar temadır; tür değildir. Aynı tema şiirde de romanda da makalede de işlenebilir.

• Öykü: Kısa, tek olay/tek kesit, sınırlı kişi kadrosu, yoğun anlatım.
• Roman: Uzun, çok olay/yan olay, geniş kişiler, ayrıntılı dünya kurma.

Paragraf sorularında “roman/öykü” yerine çoğu zaman anlatmaya bağlı metin seçeneği gelir. Ana işaret: olay akışı ve anlatıcı.

• 1. kişi (ben): İç dünyaya yakınlık; öznel izlenim artar.
• 3. kişi (o): Gözlemci/ilahi anlatıcı; daha geniş perspektif.
• Çoğul bakış: Farklı karakterlerin algısı; metin çok katmanlı olur.