Metin; belirli bir amaçla, anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde düzenlenmiş sözlü ya da yazılı anlatımdır. Sınıflandırma, metni anlama, yorumlama ve sınavlarda doğru türle eşleştirip soru kökünü yakalama açısından önemlidir.

• Amaç: bilgilendirme, duygu estetiği, ikna, olay aktarma…
• Kurgu: olay örgüsü var/yok, karakter-zaman-mekân kullanımı
• Dil ve üslup: nesnel/öznel, sanatlı/sade, kanıtlı/kanıtsız
• Yapı: giriş-gelişme-sonuç; paragraf düzeni; başlık-alt başlık

Not: Bazı metinler iki niteliği birlikte taşıyabilir. Sınıflandırmada baskın özellik belirleyicidir.

• Terim, kaynak, veri → öğretici metin olasılığı artar.
• Olay akışı, diyalog → anlatı (öykü/roman) olasılığı artar.
• Dize düzeni, ses tekrarları → şiir olasılığı artar.
• “İddia + gerekçe + kanıt” → tartışmacı metin olasılığı artar.

Metinleri tek bir ölçüte göre değil; birden çok ölçütün birleşimiyle değerlendiririz. TYT–AYT’de özellikle amaç ve anlatım biçimi sorulur.

• Açıklama: Kavramı anlaşılır kılma (neden–sonuç, örnek).
• Tartışma: Bir görüşü savunma, karşı görüşü çürütme.
• Betimleme: Varlığı/niteliği ayrıntılarıyla resmetme.
• Öyküleme: Olay akışı içinde anlatma (zaman-kip, eylem).

Metin türü ile anlatım biçimi aynı şey değildir: Örneğin bir makalede açıklama baskın olur ama kimi yerlerde tartışma da görülebilir.

1. Metnin amacını tek cümleyle söyle: “Yazar ne yapıyor?”
2. Kullanılan kanıt türlerini yakala: örnek, veri, tanık gösterme, alıntı…
3. Dil nesnel mi öznel mi? Soyut mu somut mu?
4. Sonuç: Baskın özellik hangi türü işaret ediyor?