AYT - Halk Edebiyatı - Orta Test - Halk Edebiyatı 8 - 1
Doğru cevap: A
Tekke-tasavvuf halk edebiyatında ilahi, nefes gibi türlerin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
A
Dinî-tasavvufî düşünceyi öğretmek ve yaymak
B
Saray çevresinde estetik zevki göstermek
C
Tarihî olayları kronolojik olarak belgelendirmek
D
Bireysel aşkı sembolik bir dille anlatmak
Çözüm
Tekke-tasavvuf edebiyatında şiirler öğretici-didaktik bir işleve sahiptir ve tasavvufî düşünceyi yaymayı amaçlar. Saray çevresi ve divan estetiği bu geleneğin temel hedefi değildir.
2. soru
AYT - Halk Edebiyatı - Orta Test - Halk Edebiyatı 8 - 2
Doğru cevap: C
Aşağıdaki kavramlardan hangisi âşık edebiyatında "karşılıklı atışma" geleneğini ifade eder?
A
Muamma
B
Lebdeğmez
C
Atışma
D
Tecnis
Çözüm
Âşıkların doğaçlama biçimde karşılıklı şiir söyleyerek yarışmasına "atışma" denir. Muamma bilmece niteliğindedir; lebdeğmez ve tecnis ise söyleyiş/uyakla ilgili özel uygulamalardır.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: C
Aşağıdakilerden hangisi âşık edebiyatı ile anonim halk edebiyatını ayırt etmede en belirleyici ölçüttür?
A
Hece ölçüsünün kullanılması
B
Dörtlük nazım biriminin kullanılması
C
Ürünün söyleyeninin/şairinin belli olması
D
Sade Türkçe ile söylenmesi
Çözüm
Âşık edebiyatında eserler genellikle mahlas kullanan belirli bir şaire aittir; anonim halk edebiyatında söyleyen belli değildir ve varyantlaşma yaygındır. Hece, dörtlük ve sade dil iki gelenekte de görülebilir.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi anonim halk edebiyatı ürünleriyle ilgili doğru bir bilgidir?
A
Meddah hikâyeleri, kahvehanelerde tek kişinin taklit ve anlatımıyla icra edilen anonim ürünlerdir.
B
Tekerlemeler, özellikle masal ve halk hikâyesi girişlerinde anlatımı ritim ve ahenkle hazırlayan kalıplaşmış sözlerdir.
C
Türkülerde hece ölçüsü kullanılmaz; temel ölçü aruzdur.
D
Manilerde kafiye düzeni genellikle gazeldeki gibi aa/ba şeklindedir.
Çözüm
Tekerleme; masal ve halk hikâyesinde dinleyiciyi hazırlayan, kalıplaşmış ve ritimli sözlerdir. Meddah, âşık tarzına yakın bir gösteridir; türkü heceyle söylenir; mani kafiye düzeni çoğunlukla aaxa’dır.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: A
Aşağıdakilerden hangisi “tekke-tasavvuf halk edebiyatı” içinde yer alan bir tür/biçim ile o türün ayırt edici özelliğinin doğru eşleştirilmesidir?
Nefes — Olay anlatmaya dayalı, kahramanlık merkezli uzun manzum metin olması
C
Şathiye — Dinî-tasavvufî öğütleri didaktik bir dille doğrudan vermesi
D
İlahi — Aşkın ve tabiatın bireysel lirizmini, heceyle koşma düzeninde işlemesi
Çözüm
Devriye, tasavvufta ruhun/varlığın mertebeler arasında dolaşımını konu edinir. Nefes daha çok Bektaşi geleneğinde inanç ve tasavvufî düşünceyi işler; destan değildir. Şathiye ise mizahî/aykırı görünen söyleyişlerle tasavvufî hakikati sezdirir.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: A
Aşağıdaki parçalardan hangisi anonim halk edebiyatı ürünlerinin dil ve anlatım özellikleri açısından “mani”ye en uygun örnektir?
A
Kara kaşın kemendir / Gönlüm sana emendir / Benim derdim çoktur yar / Söylesem sana gamdır
B
Ben giderim adım kalır / Dostlar beni hatırlasın / Düğün olur bayram gelir / Dostlar beni hatırlasın
C
Koç yiğitler at koşturur / Kılıç çalar kan kusturur / Al sancaklar göklerde / Düşman kaçar, ün susturur
D
Gönül ne kahve ister ne kahvehane / Gönül sohbet ister kahve bahane
Çözüm
Mani genellikle 7’li heceyle, aaxa uyak düzeninde, tek dörtlük hâlinde söylenir. A seçeneği bu kalıba ve söyleyişe uygundur. B daha çok koşma/ilahi tadında, D ise atasözü/özdeyiş niteliğindedir.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi “halk hikâyesi” ile “Dede Korkut anlatıları” arasındaki farklardan biri olarak doğru biçimde verilmiştir?
A
Halk hikâyeleri tamamen mensurdur; Dede Korkut anlatıları tamamen manzumdur.
B
Halk hikâyelerinde aşk ve serüven teması sıkken, Dede Korkut’ta boy teşkilatı, alp tipi ve epik unsurlar daha baskındır.
C
Halk hikâyeleri İslamiyet öncesi döneme aittir; Dede Korkut anlatıları Tanzimat döneminde ortaya çıkmıştır.
D
Halk hikâyelerinde olağanüstülük hiç yoktur; Dede Korkut’ta ise yalnızca masalsı olağanüstülük vardır.
Çözüm
Halk hikâyelerinde (Kerem ile Aslı vb.) aşk ve macera öne çıkar. Dede Korkut’ta ise Oğuz toplum düzeni, alp tipi ve epik karakter daha belirgindir. Her ikisinde de mensur-manzum karışık yapı görülebilir.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: D
Aşağıdaki türlerden hangisi tekke edebiyatında didaktik-öğretici yönü belirgin olup tasavvufî düşünceyi öğretme amacıyla yazılan şiirlere verilen addır?
A
Nefes
B
Şathiye
C
Devriye
D
Nutuk
Çözüm
Nutuk, tekke edebiyatında tarikat adabını ve tasavvufî düşünceyi öğretme amacı taşıyan didaktik şiirlerdir. Şathiye alaylı-görünümlü söyleyişe, devriye varlığın devir anlayışına, nefes ise özellikle Bektaşi geleneğine bağlı şiirlere ad olur.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi anonim halk edebiyatındaki "türkü" için ayırt edici bir özellik olarak doğrudur?
A
Mutlaka 4 dizelik tek bentten oluşur ve her zaman aaxa kafiyelidir.
B
Bentlerle kurulur; her bendin ardından tekrarlanan kısma 'kavuştak' denir.
C
Yalnızca 11'li heceyle söylenir; 7'li ve 8'li ölçü kullanılmaz.
D
Sadece dinî-tasavvufî konuları işler; aşk ve gurbet işlenmez.
Çözüm
Türkü bentlerle kurulur ve bendlerin ardından tekrarlanan bölüme kavuştak (nakarat) denir. Türküler farklı hece kalıplarıyla söylenebilir ve konu bakımından geniş bir yelpazeye sahiptir.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: A
Aşağıdakilerden hangisi âşık tarzı halk şiirinde görülen bir nazım biçimiyle o nazım biçiminin ayırt edici özelliğinin doğru eşleştirilmesidir?
A
Koçaklama — yiğitlik ve savaş temalarının yiğitçe bir söyleyişle işlenmesi
B
Varsağı — aruz ölçüsüyle söylenmesi ve ağır, sanatlı bir dil kullanması
C
Semai — 11'li heceyle ve ağırbaşlı, öğretici bir söyleyişle kurulması
D
Destan — 3-5 dörtlükten oluşması ve lirizmin ön planda olması
Çözüm
Koçaklama, yiğitlik-kahramanlık konulu koşma türüdür. Varsağı heceyle söylenir ve kendine özgü yiğitçe ünlemler barındırabilir; aruzla değildir. Semai genellikle 8'li heceyle, destan ise çok sayıda dörtlükle kurulur.
Bektâşî-Alevî inanç ve düşünce dünyasını, tasavvufî kavramlarla öğretici bir söyleyişle işlemesi
B
Tamamının aruzla yazılması ve divan şiirindeki gazel biçimine birebir uyması
C
Ağırlıklı olarak tabiat ve aşk konularını işleyip dinî-tasavvufî unsurlardan kaçınması
D
Mutlaka bir olay örgüsüne dayanması ve kahramanlık anlatısı biçiminde kurulması
Çözüm
Nefes, özellikle Bektâşî-Alevî çevrede söylenen tasavvufî-didaktik şiirlerdir. Aruz zorunlu değildir; hece de kullanılabilir. Olay örgüsü ve kahramanlık anlatısı nefesin temel yapısı değildir.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: A
Aşağıdakilerden hangisi Karagöz-Hacivat gölge oyununun yapı unsurlarıyla ilgili doğru bir bilgidir?
A
Mukaddime bölümünde Hacivat perde gazeli okur; ardından Karagöz’ün gelişiyle muhavereye geçilir.
B
Fasıl bölümünde oyunun başında dua edilir ve perdeye çıkan ilk kişi Karagöz’dür.
C
Bitiş bölümünde olay örgüsü kurulur ve tipler tek tek tanıtılır.
D
Muhavere bölümünde asıl olay gelişir; fasıl ise sadece tekerlemelerden oluşur.
Çözüm
Mukaddime’de Hacivat perde gazeliyle giriş yapar, Karagöz’ün gelmesiyle muhavere (atışma) başlar. Asıl olay fasıl bölümünde gelişir. Bitiş (final) bölümünde oyun sonlandırılır ve gelecek oyun duyurulabilir.
