TYT - İç Kuvvetler / Dış Kuvvetler - Orta Test - İç Kuvvetler / Dış Kuvvetler 4 - 5
Doğru cevap: B
Bir bölgede sıcaklık farklarının çok, yağışın az olduğu koşullarda aşağıdaki dış kuvvetlerden hangisinin etkisiyle fiziksel (mekanik) parçalanma daha baskın olur?
A
Akarsular
B
Rüzgârlar
C
Buzullar
D
Yer altı suları
Çözüm
Kurak ve sıcaklık farklarının yüksek olduğu alanlarda fiziksel parçalanma artar, ince malzeme rüzgârla taşınır ve aşındırma güçlenir. Akarsu ve yer altı suları için daha nemli koşullar, buzullar için ise düşük sıcaklık gerekir.
2. soru
TYT - İç Kuvvetler / Dış Kuvvetler - Orta Test - İç Kuvvetler / Dış Kuvvetler 6 - 5
Doğru cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi karstik arazilerde daha yaygın görülen bir yer şeklidir?
A
Fiyort
B
Obruk
C
Kanyon vadi
D
Tombolo (saplı ada)
Çözüm
Obruk, kireçtaşı gibi çözünebilen kayaçların bulunduğu karstik alanlarda çökme/çözünme ile oluşur. Fiyort buzul, tombolo dalga biriktirmesi, kanyon vadi ise akarsu aşındırmasıyla ilişkilidir.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: C
Aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda hem iç kuvvetler (tektonizma/volkanizma) hem de dış kuvvetler (akarsu/aşındırma-birikme) birlikte ve zorunlu olarak etkilidir?
A
Horst
B
Kıvrım dağları
C
Kanyon vadi
D
Kaldera gölü
Çözüm
Kanyon vadiler, önce tektonik yükselme ile eğimin artması/akarsuyun kazma gücünün yükselmesi, ardından akarsuyun derine aşındırmasıyla belirginleşir. Horst ve kıvrım dağları doğrudan tektonizmanın ürünüdür. Kaldera gölü volkanik çökme çukuru ve su birikimiyle oluşur.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: C
Aşağıdakilerden hangisi, bir kıyı alanında tektonik yükselmenin (epirojenez) etkisinin baskın olduğuna en güçlü kanıttır?
A
Kıyıda tombolo (saplı ada) görülmesi
B
Kıyı çizgisinin çok girintili-çıkıntılı olması
C
Kıyı boyunca denizel taraçaların (seki) basamaklar hâlinde uzanması
D
Kıyıda gelgit genliğinin yüksek olması
Çözüm
Denizel taraçalar, eski kıyı çizgilerinin yükselme ile basamaklar hâlinde karada kalmasıyla oluşur. Tombolo ve girintili-çıkıntılı kıyılar daha çok birikim ve kıyı tipleriyle ilişkilidir. Gelgit genliği tektonik yükselmenin doğrudan kanıtı değildir.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: B
Bir bölgede; genç kıvrım dağları, sık fay hatları, sıcak su kaynakları ve depremlerin sık görülmesi birlikte değerlendirildiğinde aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşmak en uygundur?
A
Dış kuvvetler tek başına rölyefi belirlemektedir
B
Bölge tektonik açıdan aktif bir kuşakta yer almaktadır
C
Bölgede kimyasal çözünme çok zayıftır
D
Bölgede rüzgâr aşındırması baskındır
Çözüm
Genç kıvrımlar, faylanma, sıcak su kaynakları ve sık depremler tektonik etkinliğin göstergeleridir. Bu bulgular dış kuvvetlerin tek başına belirleyici olduğunu göstermez. Kimyasal çözünme ve rüzgâr aşındırması hakkında doğrudan çıkarım yaptırmaz.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: D
Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi oluşumunda hem iç kuvvetlerin (tektonizma) hazırlayıcı etkisi hem de dış kuvvetlerin (akarsu) şekillendirici etkisi birlikte zorunlu olarak rol oynar?
A
Falez
B
Horst
C
Kırgıbayır
D
Kapma (akarsu kapması)
Çözüm
Kapma için önce tektonizma/epirojenezle eğim farkı ve bölgesel yükselti koşulları oluşur. Ardından akarsu geriye aşındırma ile su bölümü çizgisini aşarak komşu havzayı kendine bağlar.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Bir bölgede; tabakalar yataya yakın, yüzeyde geniş düzlükler var ve akarsuların yataklarını hızla derinleştirdiği dar-derin vadiler görülüyor. Bu durum aşağıdakilerden hangisini en iyi açıklar?
A
Deniz seviyesinin yükselmesiyle taban seviyesinin artması
B
Tektonik yükselme nedeniyle taban seviyesine göre rölyefin artması
Karstik çözünme ile polye tabanlarının genişlemesi
Çözüm
Tektonik yükselme, akarsuyun taban seviyesine göre eğimini artırarak derine aşındırmayı hızlandırır ve dar-derin vadiler (yarılma) oluşturur. Diğer seçenekler derine aşındırmayı hızlandırmaz.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: C
Karstik bir arazide aşağıdaki süreçlerden hangisinin artması, dolin ve uvala gelişimini en doğrudan biçimde hızlandırır?
A
Sıcaklık farklarının artmasıyla fiziksel parçalanmanın hızlanması
B
Yağışın azalmasıyla yüzey akışının artması
C
CO2’ce zengin suların artmasıyla kimyasal çözünmenin hızlanması
D
Rüzgâr hızının artmasıyla deflasyonun güçlenmesi
Çözüm
Karst şekilleri, kireçtaşı gibi çözünebilen kayaçların kimyasal çözünmesiyle gelişir. CO2’ce zengin su karbonik asit oluşturur ve çözünmeyi hızlandırarak dolin-uvala oluşumunu artırır.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: D
Bir havzada; eğimin fazla olduğu yamaçlarda heyelanlar sık, akarsu yataklarında iri bloklu moloz birikimleri yaygın ve kısa süreli şiddetli yağışlardan sonra çamur akıntıları görülüyor. Bu durumun ortaya çıkmasında aşağıdaki faktörlerden hangisi en az etkilidir?
A
Eğim değerinin yüksek olması
B
Bitki örtüsünün zayıf olması
C
Kısa süreli şiddetli yağışların görülmesi
D
Günlük sıcaklık farklarının çok düşük olması
Çözüm
Heyelan ve akma türü kütle hareketlerinde eğim, suya doygunluk ve bitki örtüsü belirleyicidir. Günlük sıcaklık farkının düşük olması mekanik parçalanmayı azaltır; bu olayları tetikleyen ana unsur değildir.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi, bir kıyı bölgesinde deniz seviyesine yakın geniş bir aşınım düzlüğünün (falez gerisinde) oluşmasını en iyi açıklar?
A
Kıyı çizgisinin önünde biriken alüvyonların deltayı büyütmesi
B
Dalga aşındırmasının uzun süre aynı taban seviyesine göre çalışması ve kıyının tektonik olarak göreli durağan kalması
Buzulların aşındırmasıyla U biçimli vadilerin kıyıya kadar ilerlemesi
Çözüm
Geniş abrazyon platformu, dalga aşındırmasının uzun süre aynı deniz seviyesine göre çalışmasıyla gelişir. Kıyı hızla yükselirse platform dar kalır, hızlı çökerse sular altında kalır.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: B
Bir akarsu havzasında; (I) mendereslerin belirginleşmesi, (II) yatak eğiminin azalması, (III) taşkın ovasının genişlemesi, (IV) şelale ve devkazanlarının artması gözleniyor. Bu değişimlerin birlikte görülmesi en çok hangi sürecin baskınlaştığını gösterir?
A
Gençleşme (taban seviyesinin düşmesi veya epirojenezle yükselme)
B
Olgunlaşma/yaşlanma (aşındırmadan çok biriktirmenin ve yana aşındırmanın artması)
C
Volkanik faaliyetlerin artması
D
Buzullaşmanın kuvvetlenmesi
Çözüm
Eğim azalınca akarsu derine kazmaktan çok yana aşındırır ve biriktirir; menderes ve taşkın ovası gelişir. Şelale-devkazanı ise gençleşme göstergesidir, bu nedenle IV bu tabloyla uyumlu değildir.
