TYT - Basınç ve Rüzgarlar - Orta Test - Basınç ve Rüzgarlar 5 - 3
Doğru cevap: C
Aşağıdaki rüzgârlardan hangisi oluşum nedeni bakımından diğerlerinden farklıdır?
A
Meltem rüzgârları
B
Muson rüzgârları
C
Fön rüzgârı
D
Alizeler
Çözüm
Fön rüzgârı, dağların yamaçlarında havanın yükselip alçalmasına bağlı olarak ısınmasıyla oluşur (orografik etki). Diğerleri daha çok basınç farklarına bağlı periyodik veya sürekli rüzgârlardır.
2. soru
Çözümlü soru 2
Doğru cevap: B
Aşağıdaki özelliklerden hangisi, Dünya üzerindeki basınç merkezlerinin yıl içinde yer değiştirmesinin temel nedenini en doğru açıklar?
A
Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesiyle Coriolis kuvvetinin oluşması
B
Kara ve denizlerin farklı ısınması nedeniyle termik basınç alanlarının mevsimsel olarak güç değiştirip yer değiştirmesi
C
Yer şekillerinin rüzgârların hızını artırıp azaltması
Mevsimlere bağlı olarak kara ve denizlerin farklı ısınıp soğuması termik alçak-yüksek basınçları değiştirir. Bu da özellikle musonlar ve kıtasal basınç merkezlerinde belirgin yer değiştirmeye yol açar.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: C
Kuzey Yarımküre'de deniz seviyesinde, sürtünmenin etkili olduğu koşullarda bir alçak basınç merkezine doğru hareket eden rüzgârın izlediği yol için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A
İzobarları dik keserek merkeze doğru saat yönünde spiral
B
İzobarlara paralel, merkeze yaklaşmadan saat yönünün tersine
C
İzobarları eğik keserek merkeze doğru saat yönünün tersine spiral
D
İzobarları dik keserek merkezden dışarı saat yönünün tersine spiral
Çözüm
Kuzey Yarımküre’de Coriolis kuvveti hareketi sağa saptırır; alçak basınç çevresinde dolaşım saat yönünün tersinedir. Sürtünme rüzgârı izobarlara paralel olmaktan çıkarır ve merkeze doğru spiral yapmasına neden olur.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: A
Aynı anda iki farklı bölgede deniz seviyesinde ölçüm yapılmıştır. I. bölgede izobarlar çok sık, II. bölgede izobarlar seyrektir. Her iki bölgede de yüzey türü ve enlem aynıdır. Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisi kesinlikle doğrudur?
A
I. bölgede rüzgâr hızı II. bölgeden fazladır
B
II. bölgede Coriolis kuvveti I. bölgeden fazladır
C
I. bölgede hava her zaman daha soğuktur
D
II. bölgede alçalıcı hava hareketi mutlaka vardır
Çözüm
İzobarların sık olması basınç gradyanının büyük olduğunu gösterir. Yüzey türü ve enlem aynı olduğundan sürtünme ve Coriolis etkisi karşılaştırmayı bozmaz; bu nedenle I. bölgede rüzgâr daha hızlıdır.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: A
Kuzey Yarımküre’de 30° enlemleri çevresinde yüzeyde alçalıcı hava hareketi ve dinamik yüksek basınç koşulları baskındır. Buna rağmen bu kuşakta bazı kıyı çöllerinin (Atacama, Namib gibi) çok daha aşırı kurak olmasında aşağıdakilerden hangisi en belirleyici ek etkendir?
A
Soğuk okyanus akıntılarının havayı kararlılaştırıp sis oluşturarak yağışı baskılaması
B
Muson rüzgârlarının yazın denizden karaya nem taşıması
C
Batı rüzgârlarının yıl boyu cephe yağışlarını artırması
D
Ekvatoral alçak basıncın yıl boyu konveksiyonel yağışları güçlendirmesi
Çözüm
30° kuşağında alçalıcı hava yağışı zaten azaltır. Soğuk akıntılar alt atmosferi soğutup inversiyonu güçlendirir, bulutlar çoğunlukla sis şeklinde kalır ve yağışa dönüşmez. Bu nedenle kıyı çölleri aşırı kuraktır.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: B
Kuzey Yarımküre’de yüzey rüzgârlarının izobarlara göre açı yaparak alçak basınca doğru yönelmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A
Coriolis kuvvetinin rüzgârı her zaman alçak basınca doğru çekmesi
B
Yüzey sürtünmesinin rüzgâr hızını azaltıp Coriolis etkisini zayıflatması
C
Basınç gradyan kuvvetinin rüzgârı izobarlara paralel hale getirmesi
D
Yüksek basınç merkezlerinde havanın yükselmesiyle rüzgârın içe doğru akması
Çözüm
Coriolis sapması hızla doğru orantılıdır. Yüzey sürtünmesi rüzgâr hızını düşürerek Coriolis’i zayıflatır. Böylece rüzgâr izobarlara paralel kalamaz ve alçak basınca doğru açı yapar.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Aşağıdaki basınç merkezlerinden hangisi oluşum mekanizması bakımından diğerlerinden farklıdır?
A
Sibirya Yüksek Basıncı
B
Azor Yüksek Basıncı
C
İzlanda Alçak Basıncı
D
Basra Alçak Basıncı
Çözüm
Azor Yüksek Basıncı dinamik kökenlidir ve Hadley hücresindeki alçalıcı hava ile ilişkilidir. Sibirya Yüksek Basıncı termik (soğumaya bağlı) yüksek basınçtır; Basra termik alçak basınçtır; İzlanda ise orta enlem dinamik alçak basınç kuşağındadır. Bu nedenle mekanizma bakımından en belirgin farklı olan Azor’dur.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: A
Kuzey Yarımküre’de 1000 hPa izobarı ile 996 hPa izobarı arasındaki mesafenin aynı olduğu iki farklı bölgede, yerel basınç gradyanı eşit kabul edilsin. Buna rağmen A bölgesinde yüzey rüzgârı B bölgesinden daha çok izobarlara paralel esmektedir. Bu farkın en olası nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A
A bölgesinde yüzey sürtünmesinin daha az olması
B
A bölgesinde sıcaklığın daha düşük olması
C
A bölgesinde nem oranının daha yüksek olması
D
A bölgesinde yerçekiminin daha fazla olması
Çözüm
Sürtünme azaldıkça rüzgâr hızı artar ve Coriolis sapması güçlenir. Bu durumda rüzgâr izobarlara daha paralel hale gelir. Dolayısıyla A’da sürtünmenin daha az olması en uygun açıklamadır.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: C
Aşağıdaki rüzgâr eşleştirmelerinden hangisi oluşum mekanizması bakımından diğerlerinden farklıdır?
A
Meltem rüzgârları — kara ve denizin gün içi farklı ısınmasına bağlı
B
Muson rüzgârları — kara ve denizin mevsimlik farklı ısınmasına bağlı
Etezyen rüzgârları — yazın genel basınç dağılışına bağlı
Çözüm
Fön, orografik yükselme ve alçalma sırasında adyabatik süreçlerle ısınan-kuruyan rüzgârdır. Diğerleri temel olarak basınç farkını oluşturan ısınma farkları veya genel basınç kuşaklarıyla ilişkilidir.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: B
Aynı gün içinde (diğer koşullar sabitken) aşağıdaki durumlardan hangisi, 30°K enlemlerindeki subtropikal yüksek basınç kuşağının bir bölgede zayıflamasına en doğrudan neden olur?
A
Üst seviyede (200–300 hPa) jet akımının hızlanması ve üst seviye yakınsamasının artması
B
Yüzeyin aşırı ısınmasıyla termik alçak basıncın güçlenmesi ve yükselici hava hareketinin artması
C
Gece radyasyonla soğumanın artması ve yüzey inversiyonunun kuvvetlenmesi
D
Deniz yüzeyi sıcaklığının düşmesiyle yüzeyde yoğunluğun artması
Çözüm
Subtropikal yüksek basınç, alçalıcı hava hareketiyle ilişkilidir. Yüzeyin aşırı ısınması termik alçak basıncı güçlendirip yükselici hareketi artırarak yüksek basıncı zayıflatır. Diğer seçenekler alçalıcı hareketi destekler veya doğrudan zayıflatmaz.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: C
Kuzey Yarımküre’de yüzey rüzgârlarının, izobarlar birbirine çok yakınken daha çok izobarlara paralel esme eğilimi göstermesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A
Basınç gradyan kuvvetinin azalması
B
Coriolis kuvvetinin artması
C
Sürtünmenin göreli etkisinin azalması ve akışın geostrofik dengeye yaklaşması
İzobarlar sıklaştıkça basınç gradyanı büyür ve rüzgâr hızlanır. Hız arttıkça sürtünmenin yön değiştirici etkisi göreli olarak azalır ve Coriolis ile basınç gradyanı daha dengeli hâle gelir. Bu da rüzgârın izobarlara daha paralel esmesine yol açar.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: A
Aşağıdaki durumlardan hangisi, yüzeyde alçak basınç merkezinin derinleşmesini (merkez basıncının düşmesini) en doğrudan destekler?
Üst seviyede diverjans artarsa sütundan kütle uzaklaşır ve yüzey basıncı düşerek alçak basınç derinleşir. Yüzeyde diverjans veya üst seviyede konverjans ise yüzey alçağını zayıflatır. Antisiklonik yüzey akışı da alçak basınçla uyumlu değildir.
