Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği bakımından diğerlerinden farklı bir kullanım vardır?
A
Sınav sonuçları akşam saatlerinde açıklandı.
B
Bu konu, toplantıda ayrıntılarıyla tartışıldı.
C
Eski ev, belediye ekiplerince yıkıldı.
D
Yeni yönetmelik, Resmî Gazete’de yayımlandı.
Çözüm
A, B ve D edilgen çatılıdır; eylemi yapan belirtilmez. C’de ise "belediye ekiplerince" ifadesiyle yapan açıkça belirtilmiş, edilgen çatıda "sözde özne" yanında "örtülü özne" (tarafından/by) kullanılmıştır. Bu yönüyle diğerlerinden ayrılır.
2. soru
Çözümlü soru 2
Doğru cevap: A
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde etkenlik–edilgenlik açısından çatı değişmiş, ancak cümlenin nesne–özne ilişkisi korunarak anlam kaybı olmamıştır?
A
Öğretmen, projeleri tek tek değerlendirdi. → Projeler, öğretmen tarafından tek tek değerlendirildi.
B
Öğrenciler, sınıfı hızla terk etti. → Sınıf, öğrenciler tarafından hızla terk edildi.
C
Rüzgâr, ağaçların dallarını kırdı. → Ağaçların dalları, rüzgâr tarafından kırıldı.
D
Bu roman, okuru derinden etkiler. → Okur, bu roman tarafından derinden etkilenir.
Çözüm
A’da geçişli fiil etkenken nesne "projeler" edilgen cümlede özne yapılmış ve anlam korunmuştur. B’de "terk etmek" öznesi insan olsa da "sınıf"ın edilgen özne yapılması kullanım açısından yapaydır. D’de ise genelleme kipinde doğal olan etken yapı edilgende anlatım bozulur.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, hem dönüşlü hem de işteşlik eki almasına rağmen cümlede gerçek bir karşılıklılık (işteşlik) anlamı yoktur?
A
İki kardeş, yıllar sonra sokakta karşılaştı.
B
Toplantıda herkes bir anda ayağa kalkıştı.
C
Sporcular, antrenman sonunda sarılıştı.
D
Kalabalık, kapının önünde itişti.
Çözüm
B’de "kalkışmak" biçiminde -ış eki bulunsa da eylem karşılıklı yapılmaz; herkes kendi kendine ayağa kalkar. Diğerlerinde karşılıklı/ortaklaşa yapılan eylem anlamı vardır. Bu nedenle işteşlik anlamı taşımayan seçenek B’dir.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: A
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, geçişlilik bakımından nesne alamadığı hâlde edilgen çatıda kullanılmıştır?
A
Bu sokakta geceleri pek dolaşılmaz.
B
Kütüphanede kitaplar dikkatle incelendi.
C
Dosyalar sabah erkenden imzalandı.
D
Soruların tamamı kısa sürede çözüldü.
Çözüm
A’da "dolaşmak" geçişsiz bir fiildir; buna rağmen "dolaşılmaz" edilgen görünümlü kullanılmıştır (öznesiz edilgen). B, C ve D’de fiiller geçişlidir ve nesne edilgende özne yapılmıştır. Bu yüzden doğru seçenek A’dır.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: C
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, ettirgen (oldurgan/ettirgen) çatıda değildir?
A
Usta, çırağa kapıyı boyattı.
B
Antrenör, takımı sahaya çıkardı.
C
Soğuk hava, gölü kısa sürede dondurdu.
D
Müdür, raporu sekretere yazdırdı.
Çözüm
C’de "dondurmak" fiili etken çatılıdır; işi yaptırma anlamı yoktur, özne doğrudan eylemi gerçekleştirir. A ve D açıkça ettirgendir (boyat-, yazdır-). B’de de "çıkarmak" öznenin başkasına yaptırdığı eylemi bildirir.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: D
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği aranmayan (çatı incelemesi yapılamayan) bir fiil vardır?
A
Bu sabah geç saatlere kadar uyundu.
B
Kütüphanede saatlerce çalışıldı.
C
Dün gece uzun süre düşünüldü.
D
Hava birden soğudu.
Çözüm
D'deki "soğudu" oluş fiilidir; nesne almadığı için etken-edilgen gibi çatı özellikleri aranmaz. A, B, C'de edilgen görünümlü kullanımlar vardır (özne belirsiz/iş yapan belirtilmemiş). Bu yüzden doğru seçenek D'dir.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: C
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem ettirgen (oldurgan/ettirgen çatı) değildir?
Ettirgende işi başkasına yaptırma anlamı vardır (-dir/-t/-ir vb.). A, B ve D’de yaptırma açıkça bulunur. C’de “yetiştirdi” işi bizzat yapan özne olabilir; yaptırma zorunlu değildir.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği, özne-yüklem ilişkisine göre (etken/edilgen/dönüşlü/işteş) belirlenmiştir?
A
Çocuk, hızlıca koştu.
B
Bahçedeki çiçekler, sabahleyin sulandı.
C
Bu akşam, biraz erken uyuyacağım.
D
Yarın, uzun bir yolculuğa çıkacağız.
Çözüm
Özne-yüklem ilişkisine göre çatı, etken-edilgen-dönüşlü-işteş gibi türlerle belirlenir. B’de “sulandı” edilgendir; işi yapan belli değildir. A, C ve D etken olup özel bir çatı eki/ilişkisi göstermez.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “fiilde çatı” bakımından farklılık (etken–edilgen/dönüşlü/işteş/ettirgen) aranamaz?
A
Bu akşam bütün raporlar yeniden incelendi.
B
Çocuklar bahçede saatlerce koşturdu.
C
Toplantıda bazı konular uzun uzun tartışıldı.
D
Kapı, rüzgârla birden kapandı.
Çözüm
“Koşturmak” geçişsiz bir fiildir; nesne almadığı için edilgenlik/ettirgenlik gibi çatı özellikleri aranamaz. Diğerlerinde edilgen (incelendi, tartışıldı) ve dönüşlü/olay öznesi (kapandı) söz konusudur.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil, hem ettirgen hem de edilgen çatıda kullanılmıştır?
A
Yeni yönetmelik, ilgili birimlere hemen gönderildi.
B
Hatalı kayıtlar, sistem yöneticisine sildirildi.
C
Öğrenciler, sınavdan sonra sınıfta bekleşti.
D
Eski bina, belediye tarafından yıkıldı.
Çözüm
“Sildirildi” fiilinde “-dir” ettirgenlik, “-il” edilgenlik ekidir; işi başkasına yaptırma ve öznenin işi yapmaması birlikte vardır. Diğerlerinde yalnız edilgenlik ya da çatı özelliği yoktur.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: D
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği bakımından bir “çatı uyuşmazlığı” (özne-yüklem ilişkisinde mantıkça sorun) vardır?
A
Bu rapor, uzmanlar tarafından ayrıntılı biçimde incelendi.
D’de “anlaşılır” sıfat-fiil/özellik bildirir; edilgen çatılı bir eylem gibi “tarafından” öbeğiyle kurulması mantıksal uyumsuzluk doğurur. Diğerlerinde edilgen yapı ve “tarafından/-ce” öbeği uyumludur.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: C
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği bakımından diğerlerinden farklı bir kullanım vardır?
A
Rapor, kurul tarafından oy birliğiyle onaylandı.
B
Eski ev, belediye ekiplerince yıkıldı.
C
Bu konuda gerekli açıklama yapıldı.
D
Dosyalar, sekreter tarafından arşive kaldırıldı.
Çözüm
A, B ve D’de işi yapan açıkça belirtilmiştir (edilgen + sözde özne, gerçek özne “tarafından” ile). C’de işi yapan belirtilmez; edilgen yapı vardır ama “tarafından”lı gerçek özne yoktur.
