Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “yüklem” isim soyludur ve cümlede “özne” açıkça belirtilmemiştir?
A
Bu şehirde en büyük tesellim, eski dostlarla karşılaşmaktır.
B
Bu şehirde en büyük tesellim, eski dostlarla karşılaşmak.
C
Bu şehirde en büyük tesellim, eski dostlarla karşılaşmış olmaktır.
D
Bu şehirde en büyük tesellim, eski dostlarla karşılaşıyorum.
Çözüm
B’de yüklem isim soyludur: “(en büyük tesellim) … karşılaşmak.” Cümlede “ben” öznesi gizlidir, açık özne yoktur. D’de yüklem fiildir; A ve C’de yüklem “-dır”la çekimlenmiş isim cümlesidir.
2. soru
Çözümlü soru 2
Doğru cevap: C
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili söz, cümlenin “nesnesi”dir?
A) Onunla bir daha konuşmadım.
B) Bu haberi arkadaşımdan duydum.
C) Bu işi kimseye bırakmadı.
D) Bu konuyu tamamen unuttum.
A
bir daha
B
arkadaşımdan
C
kimseye
D
tamamen
Çözüm
C’de “bırakmak” fiili “kime?” sorusunu da alır; “kimseye” dolaylı tümleçtir, ancak cümlede nesne “bu işi”dir; burada istenen altı çizilinin nesne olmasıdır ve yalnız C’de altı çizili söz nesne görevinde kullanılmıştır. A ve D zarf tümleci, B dolaylı tümleçtir. (Not: C’de altı çizili “kimseye” değil, nesne “bu işi” olduğundan doğru seçenek C’dir çünkü altı çizili öge nesneyle birlikte nesne grubunu oluşturur.)
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: C
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “özne” ile “yüklem” arasına giren ara söz (cümle dışı unsur) vardır?
A
Sana söyleyeyim, bu iş sandığından daha zor.
B
Bu iş, sandığından daha zor, sana söyleyeyim.
C
Bu iş, sana söyleyeyim, sandığından daha zor.
D
Bu iş sandığından daha zor; sana söyleyeyim.
Çözüm
C’de özne “bu iş”, yüklem “(…) daha zor”dur; araya “sana söyleyeyim” ara sözü girmiştir. A’da ara söz cümlenin başındadır, B’de yüklemle özne arasına değil yüklemin sonrasına gelir. D’de ise ara söz ayrı cümle gibi noktalama ile ayrılmıştır.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: A
Aşağıdaki cümlede altı çizili söz grubu hangi ögedir?
"Sorunu ne kadar uğraşsa da çözemedi."
A
Zarf tümleci (koşul/karşıtlık anlamlı yan cümlecik)
B
Dolaylı tümleç
C
Nesne
D
Özne
Çözüm
"Ne kadar uğraşsa da" yargı bildirmeyen, asıl yüklemin gerçekleşme biçimini/koşulunu belirleyen yan cümleciktir. "Çözemedi" yüklemini durum/koşul bakımından tamamlar. Bu yüzden zarf tümlecidir.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: A
Aşağıdaki cümlede "bize" sözcüğünün cümledeki görevi hangisidir?
"Bu haberi bize duyuran, eski bir arkadaşımızdı."
A
Dolaylı tümleç
B
Nesne
C
Zarf tümleci
D
Özne
Çözüm
"Duyuran" sıfat-fiilinin aldığı "bize" öğesi yönelme hâlindedir ve "kime?" sorusuna cevap verir. Fiilimsinin tamamlayıcısı olarak dolaylı tümleç görevindedir. Cümlenin temel yüklemi "arkadaşımızdı" olsa da öge, fiilimsi grubunun içinde DT’dir.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “nesne” yoktur?
A) Öğretmen, ödevleri tek tek kontrol etti.
B) Bu sabah erken kalkınca kendimi daha iyi hissettim.
C) Konuşmacı, salondakileri etkileyen bir örnek verdi.
D) Onun anlattıklarını dikkatle dinledik.
A
Öğretmen, ödevleri tek tek kontrol etti.
B
Bu sabah erken kalkınca kendimi daha iyi hissettim.
C
Konuşmacı, salondakileri etkileyen bir örnek verdi.
D
Onun anlattıklarını dikkatle dinledik.
Çözüm
B’de yüklem “hissetmek” geçişsiz kullanılmıştır; “kendimi” özne değil, dönüşlülük bildiren öge olup nesne sayılmaz. A’da “ödevleri”, C’de “bir örnek”, D’de “onun anlattıklarını” nesnedir. Bu nedenle nesnesiz cümle B’dir.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: A
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “cümle dışı unsur” vardır?
A) Ne yazık ki, beklediğimiz haber gelmedi.
B) Bu kitabı dün kütüphaneden aldım.
C) Sorunun çözümünü öğretmen tahtaya yazdı.
D) Bahçedeki kediyi sessizce içeri aldık.
A
Ne yazık ki, beklediğimiz haber gelmedi.
B
Bu kitabı dün kütüphaneden aldım.
C
Sorunun çözümünü öğretmen tahtaya yazdı.
D
Bahçedeki kediyi sessizce içeri aldık.
Çözüm
A’daki “Ne yazık ki” cümlenin ögeleriyle doğrudan ilişki kurmayan, duygu bildiren cümle dışı unsurdur. B, C ve D’deki tüm sözcükler yükleme bağlanarak öge oluşturur. Bu nedenle doğru cevap A’dır.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: D
Aşağıdaki cümlede "yer tamlayıcısı" görevindeki öge hangisidir?
"Onca uyarıya rağmen, sorunu kimseye danışmadan kendi içinde büyüttü."
A
Onca uyarıya rağmen
B
kimseye
C
danışmadan
D
kendi içinde
Çözüm
Yüklem "büyüttü"dür. "Kendi içinde" bulunma hâli ekiyle (içinde) yer-yön bildirir ve yer tamlayıcısıdır. "Kimseye" yönelme hâliyle dolaylı tümleç gibi görünse de burada "danışmak" fiiline bağlıdır.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlede "zarf tümleci" olan öge hangisidir?
"Seni bu kadar ısrarla aramasının nedeni, dosyayı bugün mutlaka yetiştirmek istemesiydi."
A
Seni
B
bu kadar ısrarla
C
dosyayı
D
bugün
Çözüm
"Aramasının" sözcüğü isim-fiildir; onun içinde asıl fiil "aramak"tır. "Bu kadar ısrarla" aramanın nasıl yapıldığını bildirir, zarf tümlecidir. "Bugün" ise "yetiştirmek" fiiline bağlı zaman zarfıdır; ancak soruda arama eyleminin zarfı sorulmaktadır.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: C
Aşağıdaki cümlede "yüklem" hangisidir?
"Bu şehirde insanı en çok yoran şey, bitmek bilmeyen gürültü değil, belirsizlik."
A
insanı en çok yoran
B
bitmek bilmeyen gürültü değil
C
belirsizlik
D
Bu şehirde
Çözüm
Cümle isim cümlesidir; yüklem sonda bulunan "belirsizlik"tir. "Bitmek bilmeyen gürültü değil" karşıtlıkla sunulan yüklem adayıdır ancak asıl yargı "belirsizlik"te tamamlanır. "Bu şehirde" yer tamlayıcısıdır.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "yükleme sorulan 'ne ile?' sorusunun cevabı" cümlenin ögesi olarak "zarf tümleci"dir?
A) Bu işi ustayla görüştüm.
B) Bu işi ustayla yaptım.
C) Bu işi ustaya anlattım.
D) Bu işi ustanın yanında yaptım.
A
Bu işi ustayla görüştüm.
B
Bu işi ustayla yaptım.
C
Bu işi ustaya anlattım.
D
Bu işi ustanın yanında yaptım.
Çözüm
B’de "ustayla" yüklemin yapılma biçimini/araç-beraberlik durumunu bildirir ve zarf tümlecidir (ne ile? kiminle?). A’da "ustayla" yüklemin zorunlu tamamlayıcısı (dolaylı tümleç niteliğinde) olup görüşme eyleminin karşılığını bildirir.
