Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde hem büyük ünlü uyumu hem de küçük ünlü uyumu bozulmuştur?
A
Toplantıda alınan kararları hemen uyguladık.
B
Bugün *telefon* sürekli çaldı.
C
Bu *şehir* kışın çok soğuk olur.
D
Onun *kalemi* masanın üstündeydi.
Çözüm
“Telefon” sözcüğünde hem kalın-ince uyumu (e-o) hem de düz-yuvarlak uyumu (e-o) bozulur. “Şehir” ve “kalemi” küçük ünlü uyumunu bozmaz; “kararları” uyuma uygundur. Bu yüzden doğru seçenek B’dir.
2. soru
Çözümlü soru 2
Doğru cevap: C
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde hem ünlü daralması hem de ünsüz yumuşaması birlikte görülür?
A
bekleyecek
B
anlayınca
C
başlıyor
D
gidince
Çözüm
"başla-" fiiline -yor gelince a→ı ünlü daralması olur (başlıyor) ve kural gereği sertleşme değil, ünsüz değişimi de görülür: başla→başlıyor (a→ı). Ayrıca kökteki "başla" yapısında -yor eklenmesiyle "başlıyor" biçiminde ş→ş kalır; birlikte görülen değişim daralma + ünsüz yumuşaması örneği "başlamak" kökünde k→ğ değil, bu yüzden doğru seçenek "başlıyor"dur.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünsüz yumuşaması hem de ünlü düşmesi vardır?
A
Kitabı masanın üzerine bıraktı.
B
Ağzımdaki yarayı fark edince konuşamadı.
C
Rengini görünce hemen tanıdı.
D
Burnumdan ameliyat olacağım.
Çözüm
“Ağız” sözcüğü iyelik eki alınca “ağzım” olur: ünlü düşmesi (ağız→ağz-) ve ünsüz yumuşaması (zaten z). Ayrıca “ağız” kökünde ünlü düşmesi açıkça görülür (ağız→ağz-). Diğer seçeneklerde iki olay birlikte yoktur.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: A
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte hem ünlü düşmesi hem de ünsüz yumuşaması gerçekleşmiştir?
A) Onun **ağzından** çıkan sözlere kimse inanmadı.
B) Bu işin **karnı** doyurmadığını artık anladı.
C) Çocuk, **burnunu** silip yeniden oyuna döndü.
D) Toplantının **sonucu** beklenenden iyi çıktı.
A
ağzından
B
karnı
C
burnunu
D
sonucu
Çözüm
“Ağız” sözcüğü “ağzı” olurken ünlü düşmesi (ağız→ağz-) gerçekleşir. “Ağız” sonundaki “z” ünsüzü de ek aldığında yumuşama/tonlulaşma gösterir (sertleşme değil), biçim “ağzı/ağzından” olur. Diğerlerinde bu iki olay birlikte yoktur.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: A
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde iki sözcükte de ünsüz benzeşmesi (sertleşme) vardır?
A) **kitapçı** – **ağaçtan**
B) **renkten** – **yurtsever**
C) **çocuktan** – **gözlükçü**
D) **sepetçi** – **yazgım**
A
kitapçı – ağaçtan
B
renkten – yurtsever
C
çocuktan – gözlükçü
D
sepetçi – yazgım
Çözüm
“kitap+cı” → “kitapçı” (c→ç) ve “ağaç+dan” → “ağaçtan” (d→t) sertleşmedir. B’de yalnız “renkten” sertleşir; C’de “çocuktan” sertleşir ama “gözlükçü”de sertleşme yoktur. D’de “sepetçi” sertleşir, “yazgım”da sertleşme yoktur.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: A
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır?
A) Bu şehrin **suyu** kışın daha soğuk olur.
B) Onun **kalbi** çok temizdir.
C) Dosyayı **bilgisayara** aktardım.
D) Bahçede **çiçekler** açtı.
A
suyu
B
kalbi
C
bilgisayara
D
çiçekler
Çözüm
“su + -yu” birleşiminde iki ünlü karşılaşmasını önlemek için kaynaştırma ünsüzü “y” kullanılır: su-y-u. “kalbi”de ünlü düşmesi/ünsüz yumuşaması söz konusu olabilir, kaynaştırma değildir. Diğerlerinde kaynaştırma ünsüzü yoktur.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde ünsüz türemesi vardır?
A) **his**
B) **affetmek**
C) **saat**
D) **yaprak**
A
his
B
affetmek
C
saat
D
yaprak
Çözüm
“affetmek” sözcüğünde kök “af” iken söyleyişte/yazımda ünsüz türemesiyle “ff” oluşur. “his”te türeme değil, yazımda bulunup söyleyişte düşen ünsüz (h) durumu vardır. “saat” ve “yaprak”ta ünsüz türemesi yoktur.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem ünsüz yumuşaması (sert ünsüzün yumuşaması) hem de ünlü düşmesi birlikte gerçekleşmiştir?
A
Küçücük bir sandığı odanın köşesine bıraktı.
B
Ağzındaki lokmayı aceleyle yuttu.
C
Kitabın kapağını dikkatlice kapattı.
D
Boynundaki zinciri çıkarıp masaya koydu.
Çözüm
"Ağız" sözcüğü "ağzı" olurken ünlü düşmesi (ı) gerçekleşir. Aynı sözcükte zarf/iyelik ekiyle birlikte sertleşme değil, kökteki değişimle "ağız" → "ağzı" biçiminde ünlü düşmesi ve ünsüz değişimi (k→ğ türü yumuşama mantığıyla ses değişimi) birlikte görülür.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: C
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kaynaştırma ünsüzü (y, ş, s, n) kullanılmamıştır?
A
Burası onun için bambaşka bir dünyaydı.
B
Söylediği sözler kulağıma ağır geldi.
C
Araba kapısını hızla açtı.
D
İkisi de aynı soruya takılıp kaldı.
Çözüm
"Kapısını" sözcüğünde iyelik eki "-ı" doğrudan gelir; araya kaynaştırma ünsüzü girmez. Diğer seçeneklerde "dünya-y-dı", "kulağ-ı-m-a" ve "iki-s-i" gibi kaynaştırma/bağlayıcı sesler görülür.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: B
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte hem ünlü düşmesi hem de ünsüz yumuşaması birlikte gerçekleşmiştir?
A) Bu işin *gönlümce* olacağını sanmıyorum.
B) Eski *ağacın* gölgesi yazın serinletir.
C) Onun *burnu* her şeye karışır.
D) Bu *kitabı* dün akşam bitirdim.
A
gönlümce
B
ağacın
C
burnu
D
kitabı
Çözüm
“Ağaç” sözcüğü “ağacın” olurken ç→c ünsüz yumuşaması gerçekleşir. Ayrıca iki heceli “ağaç”ta ekle birlikte ara ünlü düşmesi (ağaç-ı > ağacı) türü daralma/ünlü kayması değil, ünlü düşmesi olarak değerlendirilir. Diğer seçeneklerde iki olay birlikte yoktur.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: B
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin hangisinde ünsüz benzeşmesi (sertleşme) vardır?
A) Bu konuda *işbirliği* yapmalıyız.
B) Sınav için *kitapçıdan* test aldım.
C) Yarın *dostça* konuşuruz.
D) Onu *sabırla* dinledim.
A
işbirliği
B
kitapçıdan
C
dostça
D
sabırla
Çözüm
“Kitap + -cı” eki sert ünsüzden sonra “-çı” olur: kitapçı (ünsüz benzeşmesi/sertleşme). “Dostça”da -ça zaten sert biçimiyle gelir, benzeşme örneği değildir. Diğerlerinde sertleşme yoktur.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: A
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcükte kaynaştırma ünsüzü kullanılmıştır?
A) Onun *suyu* çok soğuktu.
B) Bu *evin* penceresi kırık.
C) Yarın *okula* erken gideceğim.
D) Bu *çocuk* çok zeki.
A
suyu
B
evin
C
okula
D
çocuk
Çözüm
“Su + -u” birleşirken iki ünlü yan yana gelmesin diye kaynaştırma ünsüzü “y” kullanılır: suyu. “Evin”de kaynaştırma yok, yalnızca ekleme vardır. “Okula” ve “çocuk”ta da kaynaştırma ünsüzü bulunmaz.
