Aşağıdaki parçalardan hangisinde anlatım biçimi ağırlıklı olarak "betimleme"dir ve "kişileştirme" sanatı belirgin biçimde kullanılmıştır?
A
Rüzgâr, sokağın köşesinde bir an durup sonra aceleyle koştu; pencerelerin perdesini aralayıp içeriye bakmak ister gibiydi. Ağaçlar, onun geçişinde ürpererek dallarını birbirine sürttü. Bulutlar da sanki bu telaşa eşlik edercesine gökyüzünde hızlı hızlı yer değiştirdi.
B
Rüzgârın hızının artmasıyla hissedilen sıcaklık düşer. Bu nedenle meteoroloji raporlarında rüzgârın yönü ve hızı özellikle belirtilir. Böylece vatandaşlar, dışarı çıkarken gerekli önlemleri alabilir.
C
Rüzgâr çıktığında pencereleri kapattık, ardından bahçeye indik. Çatının bir köşesi kalkmıştı; komşuyla birlikte merdiveni dayayıp çivileri sağlamlaştırdık. İş bitince içeri girip çay koyduk.
D
Rüzgârı hafife almamak gerekir; çünkü küçük görünen bir esinti, zamanla büyük zararlara yol açabilir. Bu yüzden herkes, gerekli tedbiri önceden almalıdır. Aksi hâlde pişmanlık fayda etmez.
Çözüm
A’da rüzgârın “durması, koşması, perdeyi aralaması” gibi insana özgü eylemlerle kişileştirme yapılır ve amaç görüntü canlandırmaktır. Bu, betimleyici anlatımın göstergesidir. Diğerleri açıklayıcı, öyküleyici ve tartışmacı/öğüt verici niteliktedir.
2. soru
Çözümlü soru 2
Doğru cevap: A
Aşağıdaki parçalardan hangisinde "açıklayıcı anlatım" içinde düşünceyi geliştirme yolu olarak özellikle "karşılaştırma" kullanılmıştır?
A
Deneme, okurla sohbet eder gibi ilerler; yazarın kişisel izlenimleri metnin merkezindedir. Makalede ise amaç, bir düşünceyi kanıtlarla temellendirip nesnel bir sonuca ulaştırmaktır. Bu yüzden deneme daha serbest, makale daha sistemli bir yapı gösterir.
B
Deneme yazarı, bir konuyu dilediği gibi ele alır; kimi zaman bir anısından yola çıkar, kimi zaman bir kitaptan. Okur, bu metinlerde yazarın iç dünyasına yaklaşır. Deneme, samimi bir anlatım taşır.
C
Makaleler, toplumun her kesimini ilgilendiren konuları işler. Bu metinlerde dil, açık ve anlaşılır olmalıdır. Yazar, düşüncesini desteklemek için çeşitli kaynaklara başvurur.
D
Bir gün gazeteyi açtım, köşe yazısında denemeyle makaleyi karıştıran bir yazı gördüm. Okudukça şaşırdım; çünkü örnekler birbirine girmişti. Notlar alıp ertesi gün arkadaşlarımla konuştum.
Çözüm
A’da deneme ve makale, özellikleri yan yana getirilerek karşılaştırılır. Anlatımın amacı bilgi vermek ve ayırt ettirmektir. Diğerlerinde karşılaştırma belirgin değildir ya da öyküleme vardır.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: A
Aşağıdaki parçalardan hangisinde anlatım biçimi, bir düşünceyi kanıtlamak amacıyla karşıt görüşe değinip onu çürütme (tartışmacı anlatım) üzerine kurulmuştur?
A
Kimi insanlar, teknolojinin insanı yalnızlaştırdığını söyler. Oysa sorun teknolojide değil, onu kullanma biçimimizdedir; doğru kullanıldığında iletişimi artırır, bilgiye erişimi kolaylaştırır. Asıl yalnızlaştıran, yüz yüze ilişki kurmaktan kaçınma alışkanlığıdır.
B
Sabahın ilk ışıklarıyla sokak, ince bir sisin içinde kayboluyor; dükkân kepenkleri yarı aralık, kaldırımlar ıslak. Uzaktan gelen simitçinin sesi, buğulu havayı yarıp geçiyor.
C
Bir metnin ana düşüncesi, yazarın okura iletmek istediği temel yargıdır. Bu yargı, yardımcı düşüncelerin desteğiyle açıklığa kavuşur ve metnin bütününe yön verir.
D
Sınavlara hazırlanırken önce konu tekrarını bitirdim, ardından her gün belirli sayıda deneme çözdüm. Yanlışlarımı not edip haftalık tekrarlarla eksiklerimi kapattım.
Çözüm
A seçeneğinde karşıt görüş verilip “oysa” ile itiraz edilerek gerekçelerle çürütülüyor. Bu, tartışmacı anlatımın tipik özelliğidir. Diğerleri sırasıyla betimleme, açıklama ve öyküleme ağırlıklıdır.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: C
Aşağıdaki parçalardan hangisinde anlatım biçimleri, "betimleme" ile "öyküleme"nin birlikte kullanılmasıyla oluşturulmuştur?
A
Edebî metinlerde dilin işlevi, yalnızca bilgi aktarmak değildir; aynı zamanda duygu ve çağrışım üretmektir. Bu nedenle sözcük seçimi, anlamın yönünü belirler.
B
Sınav kaygısının zararlı olduğunu söyleyenler var; ancak belirli düzeyde kaygı, performansı artırabilir. Önemli olan, kaygıyı yönetilebilir düzeyde tutmaktır.
C
Yağmur yeni dinmişti; kaldırım taşları parlıyor, ağaçların yapraklarından damlalar süzülüyordu. Şemsiyemi kapatıp hızla durağa yürüdüm, tam otobüs hareket ederken yetişip içeri atladım.
D
İnsan, zamanın değerini çoğu kez kaybedince anlar. Bu gerçeği kabul etmek, hayatı daha bilinçli yaşamayı sağlar.
Çözüm
C’de önce çevre ve görüntü ayrıntılarıyla betimleme yapılmış, ardından olay akışı (yürüme, yetişme) verilmiştir. Bu iki anlatım biçimi birlikte kullanılmıştır. Diğer seçenekler ağırlıkla açıklama ya da tartışmadır.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: A
Aşağıdaki parçalardan hangisinde "açıklayıcı" anlatım ile "tartışmacı" anlatım birlikte kullanılmış, ancak baskın olan tartışmacı anlatım olmuştur?
A
Empati, bir kişinin kendini karşısındakinin yerine koyarak onun duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışmasıdır. Ne var ki empatiyi yalnızca "hak vermek" sanmak yanlıştır; anlamak, her davranışı onaylamak demek değildir. Bu ayrımı yapmayanlar, empatiyi etkisiz bir iyi niyet gösterisine indirger.
B
Kar yağışı, havadaki su buharının sıcaklığın düşmesiyle kristalleşmesi sonucu oluşur. Kristaller birleşerek kar tanelerini meydana getirir ve yerçekimi etkisiyle yeryüzüne iner.
C
Sokağın sonunda tek katlı bir ev vardı; çatısındaki kiremitler yer yer kırılmış, bahçe kapısı paslanmıştı. Pencereden sızan loş ışık, içeride birilerinin uyanık olduğunu belli ediyordu.
D
Önce sınıfa girdim, sonra sırama oturdum; öğretmen yoklamayı aldıktan sonra konuya geçti. Ders bitince arkadaşlarımla kantine indim.
Çözüm
A seçeneğinde empati tanımlanarak kısa bir açıklama yapılmış, ardından yaygın bir yanlış görüşe karşı çıkılıp gerekçeyle çürütülmüştür. Bu nedenle açıklayıcı unsur olsa da baskın anlatım tartışmacıdır.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: C
Aşağıdaki parçalardan hangisinde anlatım biçimleri arasında belirgin bir geçiş yapılarak önce açıklama, ardından öyküleme kullanılmıştır?
A
Başarı, yalnızca yetenekle değil, düzenli çalışmayla da ilgilidir. Her gün belirli saatlerde tekrar yapmak, bilgiyi kalıcı hâle getirir; bu nedenle planlı olmak gerekir.
B
Sabahın erken saatlerinde istasyona vardım; peronda tek tük insanlar vardı. Tren yaklaşınca metalin uğultusu arttı, kapılar açıldı ve kalabalığın içine karışıp kompartımana girdim.
C
Edebî metinlerde dilin işlevi, okuru bilgilendirmekten çok ona bir duygu ve düşünce dünyası kurmaktır. Nitekim dün, kütüphanede karşıma çıkan eski bir dergi sayfası beni çocukluğuma götürdü; sayfayı çevirirken birden yağmurun altında okuldan dönüşümü hatırladım.
D
Şehrin üstüne çöken sis, sokak lambalarının ışığını dağıtıyor; kaldırımlar ıslak, vitrinler solgun görünüyordu. Her köşe başında aynı gri perde uzayıp gidiyordu.
Çözüm
C’de ilk iki cümlede kavram açıklanır ve genelleme yapılır. Ardından “dün, kütüphanede...” ile olay akışı başlatılarak öykülemeye geçilir. Diğerlerinde tek anlatım biçimi baskındır.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Aşağıdaki parçalardan hangisinde betimleme, açıklama amacıyla araç olarak kullanılmış; yani betimleme baskın olmaktan çok bir kavramı somutlaştırmaya hizmet etmiştir?
A
Kapının önünde paslı bir bisiklet duruyordu; gidonu eğrilmiş, tekeri inmişti. Duvarın dibindeki çatlaklardan otlar fışkırıyor, avluyu terk edilmişlik duygusu kaplıyordu.
B
Bellek, yalnızca depolama alanı değildir; çağrışımlarla çalışan dinamik bir sistemdir. Örneğin eski bir parfüm kokusu, karanlık bir çekmecede unutulmuş fotoğraflar gibi bir anda geçmişi önümüze serebilir.
C
Rüzgâr sert esiyor, ağaçların dalları birbirine çarpıp tiz sesler çıkarıyordu. Gökyüzü kurşuni, bulutlar parçalıydı; yağmur her an başlayacak gibiydi.
D
Romanın olay örgüsü, birbirine eklenen rastlantılarla ilerler. Yazar, kahramanı sürekli yeni mekânlara taşıyarak merakı canlı tutar.
Çözüm
B’de bellek kavramı açıklanır ve “parfüm kokusu” ile “çekmece” betimlemeleri soyut kavramı somutlaştırmak için kullanılır. Betimleme, amaç değil araçtır. A ve C’de betimleme baskındır, D’de ise doğrudan açıklama vardır.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: A
Aşağıdaki parçalardan hangisinde anlatım biçimi ağırlıklı olarak açıklamadır; ancak metnin sonunda kısa bir betimleme ile düşünce pekiştirilmiştir?
A
İnsan, zamanını yönetmeyi öğrenmediğinde en değerli kaynağını rastlantılara bırakır. Öncelik belirlemek, yapılacak işleri önem sırasına koymaktır; böylece enerji dağılmaz. Masanın üzerinde üst üste yığılmış kâğıtlar, bu dağınıklığın sessiz kanıtı gibiydi.
B
Sokağın iki yanında sıralanan çınarlar, gövdesindeki yaralarla bile dimdik duruyordu. Yaprakların hışırtısı, günün yorgunluğunu alıp götürüyordu.
C
Kapıyı çaldı, içeri girdi; herkes ona baktı. Bir an durdu, sonra en arka sıraya geçip oturdu.
D
Kimi okurlar, şiirin anlaşılmaz olmasını derinlik sayar; ben buna katılmıyorum. Şiir, okuru zorlamalıdır ama anlamı bütünüyle kapatmamalıdır.
Çözüm
A’da zaman yönetimi kavramı tanımlanıp gerekçelendirilerek açıklama yapılır. Son cümlede “masanın üzerinde... kâğıtlar” ifadesiyle kısa bir betimleme eklenip düşünce somutlanır. B betimleme, C öyküleme, D tartışmadır.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: B
Aşağıdaki parçalardan hangisinde anlatım biçimi ağır basan yönüyle "tartışmacı"dır?
A
Kentin eski sokaklarında yürürken taş duvarların serinliği yüzüme çarpıyor; her köşe başında bir anı, bir ses beliriyor.
B
Son yıllarda okuma alışkanlığının azaldığı söyleniyor; oysa asıl sorun, insanlara nitelikli metinlere ulaşabilecekleri ortamların sunulmamasıdır. Sadece "telefonlar yüzünden" demek kolaycı bir açıklamadır; çünkü aynı telefon, doğru yönlendirmeyle okuma için de bir araç olabilir.
C
Bir metinde olaylar belirli bir zaman dizisi içinde aktarılır; kişiler, yer ve zaman unsurları olay örgüsünü oluşturur.
D
Sabahları erken kalkmak, günün geri kalanını daha verimli planlamayı sağlar; bu nedenle uyku düzeni, çalışma başarısıyla yakından ilişkilidir.
Çözüm
B seçeneğinde bir görüşe karşı çıkılıp gerekçelerle çürütme ve karşı sav ileri sürme vardır. Diğerlerinde betimleme (A), açıklama (C) ve öğütleyici/kanıtlayıcı anlatım (D) ağır basar.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: A
Aşağıdaki parçalardan hangisinde anlatım biçimleri birlikte kullanılmış; ancak baskın anlatım "tartışma"dır?
I. "Kent merkezindeki yeşil alanların azaltılması, yalnızca estetik bir kayıp değildir; aynı zamanda ısı adası etkisini artırarak yaşam kalitesini düşürür. Bu yüzden imar planlarında parkların korunması zorunlu olmalıdır."
II. "Sabahın erken saatlerinde sokaklar henüz uyanmamıştı; kaldırım taşları gece yağan yağmurun izlerini taşıyordu. Birkaç dükkân kepenklerini ağır ağır kaldırıyor, içeriden kahve kokusu sızıyordu."
III. "Bir metnin ikna edici olması için öncelikle savını açıkça ortaya koyması gerekir. Ardından bu savı destekleyen kanıtlar sıralanmalı, karşı görüşler de çürütülmelidir."
IV. "Su, 0°C’de donar ve 100°C’de kaynar; bu sıcaklıklar deniz seviyesinde geçerlidir. Basınç değiştiğinde kaynama noktası da değişir."
A
I
B
II
C
III
D
IV
Çözüm
I. parçada bir görüş ileri sürülüp gerekçelendirilerek okur ikna edilmeye çalışılır; bu nedenle baskın anlatım tartışmadır. II betimleme, IV açıklama ağırlıklıdır; III ise açıklayıcı bir anlatımla bilgi verir.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: A
Aşağıdaki parçalardan hangisinde olay anlatımı (öyküleme) temel alınmış; betimleme ise olayın atmosferini kurmak için yardımcı unsur olarak kullanılmıştır?
A) "Kapının eşiğinde durdu, elindeki anahtarı bir süre çevirdi; kilit inatla direndi. İçeri girdiğinde odanın loşluğu yüzüne vurdu, perdeler tozdan ağırlaşmıştı. Masanın üzerindeki zarfı görünce adımlarını hızlandırdı."
B) "Göl, sabah sisinin altında gümüş bir örtü gibiydi; sazlıklar rüzgârla fısıldaşıyor, suyun yüzeyi ince ince kırışıyordu. Uzakta bir balıkçının teknesi usulca süzülüyordu."
C) "Bir ülkenin kalkınması için eğitim şarttır; çünkü nitelikli insan gücü üretimi ve bilimi besler. Bu nedenle bütçeden eğitime ayrılan pay artırılmalıdır."
D) "Fotosentez, bitkilerin ışık enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürme sürecidir. Bu süreçte karbondioksit ve su kullanılır, oksijen açığa çıkar."
A
A
B
B
C
C
D
D
Çözüm
A seçeneğinde zaman akışı ve eylemler (durdu, çevirdi, girdi, gördü) öykülemeyi oluşturur; betimleme loşluk ve toz gibi ayrıntılarla destekleyicidir. B’de betimleme baskındır, C tartışma, D açıklamadır.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: A
Aşağıdaki parçalardan hangisinde anlatım biçimleri birlikte kullanılmış; baskın olarak "tartışmacı" anlatım sürerken yer yer "açıklayıcı" anlatıma başvurulmuştur?
A
Kent yaşamının insanı yalnızlaştırdığı sıkça söylenir; oysa asıl yalnızlaştıran, insanın ilişki kurma sorumluluğunu başkasına devretmesidir. Çünkü kalabalık içinde de dayanışma mümkündür; bunun için ortak alanların artırılması, mahalle ölçeğinde etkinliklerin desteklenmesi gerekir. Bu önlemler, bireyin karşılaşma olasılığını yükseltir ve iletişimi kolaylaştırır.
B
Gün doğarken rüzgâr, sokak aralarına serin bir koku bırakıyordu; pencerelerden sızan ışık, taş duvarların üzerinde ince çizgiler gibi uzuyordu. İnsanlar yavaş yavaş uyanıyor, dükkân kepenkleri birer birer açılıyordu.
C
Bir metnin tutarlılığı, düşüncelerin çelişmeden ilerlemesidir. Tutarlılık sağlamak için kavramlar baştan tanımlanmalı, örnekler ana düşünceyle uyumlu seçilmelidir. Böylece okur, metnin izleğini kolayca takip eder.
D
Göçmen kuşlar her yıl aynı rotayı izler; bunun temel nedeni manyetik alanı algılayabilmeleridir. Ayrıca güneşin konumundan ve yıldızlardan da yararlanırlar. Bu sayede uzun mesafeleri şaşmadan kat ederler.
Çözüm
A seçeneğinde önce yaygın bir görüşe itiraz edilip karşı görüş savunularak tartışmacı anlatım kurulmuştur. Ardından çözüm önerileri ve neden-sonuç ilişkileriyle açıklayıcı anlatıma geçilmiştir.
