AYT - İklim ve Yer Şekilleri - Orta Test - İklim ve Yer Şekilleri 6 - 4
Doğru cevap: A
Karstik arazilerin yaygın olduğu bir sahada aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin görülmesi beklenir?
A
Obruk
B
Moren
C
Barkan
D
Kıyı oku
Çözüm
Karstik arazilerde kireçtaşı gibi çözünebilen kayaçlar yaygındır ve obruk gibi çökme şekilleri oluşabilir. Moren buzullar, barkan rüzgar, kıyı oku dalga-akıntı biriktirmesiyle ilgilidir.
2. soru
Çözümlü soru 2
Doğru cevap: C
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi, oluşumunda “donma-çözülme (fiziksel parçalanma) + eğimle kütle hareketi” süreçlerinin birlikte belirleyici olduğu yer şekline en uygundur?
A
Peribacaları — volkanik tüflerin akarsu ve rüzgâr aşındırması
B
Moren setleri — buzulların taşıyıp biriktirdiği unsurlar
Delta ovaları — akarsuların denize ulaştığı yerde biriktirme
Çözüm
Talik (moloz) konileri, yüksek eğimli yamaçlarda donma-çözülme ile parçalanan malzemenin yerçekimiyle taşınıp yamaç eteğinde birikmesiyle oluşur. Diğer seçenekler farklı dış kuvvet süreçlerini vurgular.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: B
Bir bölgede yıllık sıcaklık farkı çok yüksek, yağış az, bitki örtüsü seyrek ve günlük sıcaklık farkı belirgin ise aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin yaygın olması en beklenir?
A
Lapya ve dolin
B
Kırgıbayır (badlands) ve yardang
C
Fiyort ve sirk gölü
D
Delta ve menderes
Çözüm
Kurak–yarı kurak koşullarda fiziksel çözülme, seyrek bitki ve ani sağanaklarla yüzey akışı kırgıbayırı; rüzgâr aşındırması ise yardangı yaygınlaştırır. Karst, buzul ve akarsu birikim şekilleri bu iklimle doğrudan ilişkili değildir.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: A
Bir akarsu havzasında eğimin yüksek olduğu üst çığırda sel rejimi görülüyor; alt çığırda ise geniş tabanlı vadi ve birikim ovaları gelişmiştir. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?
A
Üst çığırda aşındırma gücünün, alt çığırda biriktirme eğiliminin baskın olması
B
Alt çığırda akım hızının artması ve yatak kazısının güçlenmesi
C
Üst çığırda taban seviyesinin yükselmesi ve mendereslerin artması
D
Alt çığırda fiziksel çözülmenin artması ve heyelanların yaygınlaşması
Çözüm
Üst çığırda eğim fazla olduğundan akım hızı ve aşındırma (dikey kazı) baskındır; alt çığırda eğim azalınca taşıma gücü düşer ve biriktirme artar. Bu nedenle geniş tabanlı vadi ve alüvyal ovalar alt kesimde gelişir.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: A
Türkiye’de bir istasyonda yıllık sıcaklık farkı 25°C, yıllık yağış 350 mm’dir. Yağışın büyük kısmı ilkbaharda düşmekte, yazlar belirgin kurak geçmektedir. Bu istasyonun aşağıdaki yerlerden hangisinde bulunması en olasıdır?
A
Konya Ovası (İç Anadolu)
B
Rize kıyıları (Doğu Karadeniz)
C
Antalya kıyıları (Akdeniz)
D
Erzurum-Kars Platosu
Çözüm
Düşük yağış ve yaz kuraklığı iç kesimlerde karasallığı gösterir. İlkbahar maksimumu ve 300–400 mm bandı İç Anadolu bozkır iklimiyle uyumludur. Rize yıl boyu yağışlı, Antalya kış yağışlı, Erzurum ise daha soğuk ve kış yağış/kar etkisi belirgindir.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: B
Aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşumunda “kimyasal çözünme + yer altı boşluklarının gelişmesi” temel süreçtir ve nemli-sıcak koşullar bu süreci belirgin biçimde hızlandırır?
A
Peribacaları
B
Lapya–dolin–uvala–polye (karstik şekiller)
C
Barkan (kumul)
D
Fiyort
Çözüm
Karstik şekiller kireçtaşı gibi çözünebilen kayaçların kimyasal çözünmesiyle oluşur. Sıcak ve nemli koşullar çözünmeyi artırarak dolin, uvala ve polyelerin gelişimini hızlandırır. Diğerleri farklı dış kuvvet süreçleriyle oluşur.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Kuzey Yarımküre’de dağların denize paralel uzandığı bir kıyıda, kıyıdan içeri doğru kısa mesafede yağışın hızla azalması ve bitki örtüsünün değişmesi beklenir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A
Yükselti arttıkça sıcaklığın her yerde aynı oranda azalması
B
Orografik yağışın kıyı yamacında yoğunlaşıp iç kesimlerin yağış gölgesinde kalması
C
Deniz suyu sıcaklığının yıl boyunca sabit kalması
D
Günlük sıcaklık farklarının kıyıda her zaman iç kesimden fazla olması
Çözüm
Nemli hava kütlesi kıyı yamacında yükselip yoğunlaşarak orografik yağış bırakır. Dağın iç yamacında alçalıcı hareketle ısınma ve kuruma olur, yağış gölgesi gelişir. Bu yüzden kısa mesafede yağış ve bitki örtüsü hızla değişir.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: C
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi Türkiye’de yer şekilleri–iklim etkileşimi açısından yanlıştır?
A
Doğu Karadeniz kıyıları: Dağların kıyıya paralel uzanması → yıl boyu bol yağış
B
Iğdır Ovası: Çevresinin yüksek dağlarla çevrili olması → yağışın azalması
C
Antalya Körfezi çevresi: Torosların denize dik uzanması → kıyıdan içeriye geçişin kolaylaşması
D
Erzurum-Kars Platosu: Yükseltinin fazla olması → kışların uzun ve soğuk geçmesi
Çözüm
Antalya çevresinde Toroslar genel olarak kıyıya paralel uzanır ve kıyı–iç kesim geçişini zorlaştırır. Bu nedenle iç kesimlere denizel etkinin sokulması sınırlanır. Diğer eşleştirmeler yer şekilleriyle uyumludur.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: C
Bir bölgede kışın denizden karaya doğru esen rüzgârların etkisiyle kıyıda yağış artarken, iç kesimlerde aynı dönemde yağışın belirgin biçimde az olduğu gözleniyor. Bu farklılığın en güçlü açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
A
Kıyıda buharlaşmanın iç kesimden daha az olması
B
İç kesimlerin enleme bağlı olarak daha az güneşlenmesi
C
Kıyı ile iç kesimler arasında dağ sıralarının bulunması ve iç kesimlerin yağış gölgesinde kalması
D
İç kesimlerde basıncın yıl boyunca kıyıdan daha düşük olması
Çözüm
Denizden gelen nemli hava kıyıdaki dağ yamacında yükselerek yağış bırakır. Dağların gerisinde alçalıcı hava hareketi kurutucu etki yapar ve yağış azalır. Bu, kıyı–iç kesim yağış farkının en güçlü nedenidir.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: A
Bir bölgede kışın denizden karaya doğru esen rüzgârların sıcaklıkları artırmasına rağmen yağışın belirgin şekilde artmaması gözleniyor. Bu durumun en olası nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A
Kıyıya paralel uzanan dağların nemli havanın iç kesimlere sokulmasını engellemesi
B
Bölgenin yazın alçak basınç etkisinde kalması
C
Yükseltinin çok az olması nedeniyle orografik yağışın görülmemesi
D
Deniz suyu sıcaklığının yıl boyunca çok düşük olması
Çözüm
Kıyıya paralel dağlar, nemli havanın yükselip yoğunlaşacağı alanı daraltarak yağışı sınırlandırabilir. Isınma denizel ılımanlaşma ile olurken yağış artışı orografik yükselmeye bağlıdır.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: A
Aşağıdaki yer şekli–iklim etkileşimi örneklerinden hangisi, yer şekillerinin iklimi belirleyici etkisine en doğrudan kanıttır?
A
Dağların kıyıya paralel uzandığı yerlerde kıyı ile iç kesimler arasında yağış ve sıcaklık farkının belirginleşmesi
B
Kıyıdan içeri gidildikçe denizelliğin azalmasıyla yıllık sıcaklık farkının artması
C
Yükseldikçe sıcaklığın azalmasıyla bitki kuşaklarının değişmesi
D
Güneş ışınlarının geliş açısına bağlı olarak enlem arttıkça sıcaklığın azalması
Çözüm
Kıyıya paralel uzanan dağlar deniz etkisini iç kesimlere sokmayarak orografik yağışı kıyıda artırır, iç kesimleri kuraklaştırır. Bu, doğrudan yer şeklinin iklimi belirlemesidir. B ve D iklimi belirleyen genel faktörlerdir, C ise daha çok iklimin yükseltiye bağlı sonucudur.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: A
Aynı enlem kuşağında yer alan iki istasyondan X’in yıllık sıcaklık farkı küçük, yıllık yağışı yüksek; Y’nin yıllık sıcaklık farkı büyük, yıllık yağışı düşük olsun. Buna göre aşağıdaki yorumlardan hangisi kesinlikle doğrudur?
A
X deniz etkisine daha açık, Y deniz etkisine daha kapalıdır.
B
X’in yükseltisi Y’den fazladır.
C
Y, rüzgâr üstü (yamaç) konumdadır.
D
X’te yaz kuraklığı mutlaka görülür.
Çözüm
Denizellik yıllık sıcaklık farkını azaltır ve nem/yağışı artırır; karasallık ise tersini yapar. Bu nedenle X daha denizel, Y daha karasal koşullardadır. Yükselti ve yamaç konumu bu verilerle kesin çıkarılamaz.
