Bir ekosistemde enerji akışı ile madde döngüsü arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
A
Enerji ekosistemde döngüsel olarak tekrar kullanılır, madde tek yönlü akar.
B
Enerji tek yönlü akar, madde (su, karbon, azot gibi) döngüsel olarak ekosistem içinde dolaşır.
C
Hem enerji hem madde ekosistemde aynı şekilde döngüsel olarak dolaşır.
D
Enerji yalnızca ayrıştırıcılar tarafından üretilir, madde yalnızca üreticiler tarafından tüketilir.
Çözüm
Enerji ekosistemde besin zinciri boyunca tek yönlü akar ve her basamakta ısı olarak kayıplar olur. Madde ise biyotik ve abiyotik ortam arasında döngülerle sürekli yeniden kullanılır.
2. soru
AYT - Ekosistem - Orta Test - Ekosistem 2 - 4
Doğru cevap: B
Bir ekosistemde biyokütle piramidiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A
Her zaman ters piramit şeklindedir; üreticiler en küçük biyokütleye sahiptir.
B
Trofik düzey yükseldikçe biyokütle genellikle azalır.
C
Biyokütle piramidi enerji piramidiyle aynı olmak zorundadır.
D
Biyokütle, yalnızca birey sayısını ifade eder.
Çözüm
Genellikle üreticiler en yüksek biyokütleye sahiptir ve üst basamaklara çıkıldıkça biyokütle azalır. Bunun nedeni enerji kayıpları ve daha az canlı dokusunun üst düzeylere aktarılmasıdır.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: A
Bir gölde tarımsal gübrelerle nitrat-fosfat girdisi artınca önce alg patlaması, ardından çözünmüş oksijen azalması ve balık ölümleri görülüyor. Bu süreçte ekosistemin işleyişiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A
Birincil üretim artışı, ayrıştırıcıların solunumunu artırarak oksijen tüketimini yükseltir.
B
Biyolojik birikim azaldığı için üst trofik düzeylerde kirlilik etkisi zayıflar.
C
Enerji akışı tersine döner; tüketiciler üreticilere enerji aktarır.
D
Azot ve fosfor döngüsü yavaşladığı için alg biyokütlesi azalır.
Çözüm
Besin tuzları artınca algler hızla çoğalır (ötrifikasyon). Ölen alglerin ayrıştırılması ayrıştırıcıların solunumunu artırır ve çözünmüş oksijen hızla tüketilir. Oksijen azalması balık ölümlerine yol açar.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: C
Bir ekosistemde biyokütle piramidi tersine (üreticilerin anlık biyokütlesi tüketicilerden daha az) olabilir. Aşağıdaki ekosistemlerden hangisinde bu durumun görülmesi en olasıdır?
A
Tropikal yağmur ormanı
B
Ilıman yaprak döken orman
C
Okyanus açık deniz (fitoplankton-zooplankton ağırlıklı)
D
Tundra
Çözüm
Açık denizde fitoplanktonun anlık biyokütlesi düşük olsa da üretim hızı yüksektir ve hızlı tüketilir. Bu nedenle tüketicilerin biyokütlesi bazı dönemlerde üreticilerden fazla görünebilir. Karasal ormanlarda üretici biyokütlesi genellikle en büyüktür.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: B
Bir adada yırtıcı kuşların azalmasıyla otçul kemirgenler artmış, ardından bitki örtüsü zayıflamış ve toprak erozyonu hızlanmıştır. Bu örnek aşağıdaki kavramlardan hangisini en iyi açıklar?
A
Süksesyon
B
Trofi kaskadı (üstten alta etkiler zinciri)
C
Mutualizm
D
Ekolojik niş daralması
Çözüm
Üst düzey yırtıcıların azalması, otçulların artmasına ve üreticilerin baskılanmasına yol açar. Bu, trofik düzeyler arasında zincirleme etki oluşturur. Bitki azalınca erozyon gibi abiyotik sonuçlar da tetiklenir.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: B
Bir bölgede yangın sonrası ilk yıllarda otsu bitkiler, ardından çalılar ve en sonunda ağaçlar baskın hâle geliyor; toprak profili ise büyük ölçüde korunmuş durumda. Bu süreçle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A
Birincil süksesyon gerçekleşir; toprak oluşumu sıfırdan başlar.
B
İkincil süksesyon gerçekleşir; tohum bankası ve toprak organizmaları toparlanmayı hızlandırır.
C
Klimaks topluluk, yangından hemen sonra değişmeden kalır.
D
Süksesyon sırasında tür çeşitliliği zorunlu olarak sürekli azalır.
Çözüm
Yangın sonrası toprak kaldığı için süreç ikincil süksesyondur. Toprakta kalan tohumlar, kökler ve mikroorganizmalar yeniden kolonileşmeyi hızlandırır. Tür çeşitliliği genellikle erken dönemde artıp sonra dengelenir.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Aşağıdakilerden hangisi, ekosistemlerde enerji akışı ile madde döngüsü arasındaki temel farkı doğru ifade eder?
A
Enerji döngüseldir; madde tek yönlü akar ve her basamakta azalır.
B
Enerji tek yönlü akar ve her trofik düzeyde ısıya dönüşerek azalır; madde ise biyogeo-kimyasal döngülerle tekrar kullanılır.
C
Enerji ve madde her ikisi de kapalı sistemde tam verimle korunur.
D
Madde akışı yalnızca üreticiler arasında gerçekleşir; tüketiciler madde döngüsüne katılmaz.
Çözüm
Enerji, üreticilerden tüketicilere doğru tek yönlü akar ve her basamakta bir kısmı ısı olarak kaybolur. Madde (C, N, P gibi) ise ayrıştırıcılar dâhil tüm canlılar ve çevre arasında döngüsel olarak dolaşır. Bu yüzden enerji piramitleri daima daralan yapıdadır.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: B
Bir ekosistemde biyokütle piramidi ters (üreticilerden tüketicilere doğru biyokütle artıyor) gözleniyorsa, aşağıdakilerden hangisi bu durumu en iyi açıklar?
A
Karasal ekosistemde üreticilerin uzun ömürlü ve odunsu olması
B
Okyanus gibi sucul ekosistemde fitoplanktonun hızlı çoğalıp kısa ömürlü olması
C
Ayrıştırıcıların enerji akışını tersine çevirmesi
D
İkincil tüketicilerin fotosentez yapabilmesi
Çözüm
Sucul ekosistemlerde fitoplanktonun anlık biyokütlesi düşük olsa da çok hızlı üreyerek yüksek üretim (devir hızı) sağlar. Bu nedenle tüketicilerin anlık biyokütlesi üreticilerden fazla görünebilir.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: B
Bir bölgede üst trofik düzeydeki yırtıcı kuşlarda DDT birikimi nedeniyle yumurta kabukları incelmiş ve popülasyon azalmıştır. Bu durumun temel mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?
A
DDT’nin suyla kolay çözünüp besin zincirinde seyrelmesi
B
DDT’nin yağda birikmesi ve trofik basamaklar boyunca biyolojik birikim/büyütme göstermesi
C
DDT’nin yalnızca üreticilerde birikip tüketicilere geçmemesi
D
DDT’nin ayrıştırıcılar tarafından hızla parçalanıp etkisizleşmesi
Çözüm
DDT yağda çözünen, kalıcı bir kirleticidir ve canlı dokularında birikir. Trofik basamak yükseldikçe derişim artar (biyomagnifikasyon) ve üst düzey yırtıcılarda üreme başarısını düşürür.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: B
Aşağıdaki ekosistem değişimlerinden hangisi, net birincil üretimin (NPP) artmasına rağmen ekosistemde depolanan karbonun (biyokütle + toprak organik maddesi) uzun vadede azalmasına en olası şekilde yol açar?
A
Yağışın artmasıyla ormanlaşma ve toprak erozyonunun azalması
B
Sıcaklığın artmasıyla ayrışmanın hızlanması ve toprak organik maddesinin daha hızlı parçalanması
C
Azot bağlayan bitkilerin artmasıyla bitki büyümesinin hızlanması
D
Otlatmanın azalmasıyla bitki örtüsünün kalınlaşması
Çözüm
Sıcaklık artışı ayrıştırıcı faaliyetini ve solunumu artırarak toprak karbonunu hızla atmosfere geri verir. NPP artsa bile ayrışma daha fazla artarsa net karbon depolanması azalabilir.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: A
Bir bozkır ekosisteminde uzun süreli aşırı otlatma sonrası bitki örtüsü seyrelmiş, toprak yüzeyi açığa çıkmış ve yerel tür çeşitliliği düşmüştür. Bu süreçte ekosistemin kendini yenileme kapasitesinin (direnç + esneklik) azalmasının en temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A
Besin ağının basitleşmesi ve toprak organik maddesinin azalmasıyla su tutma/üretkenliğin düşmesi
B
Fotosentezin tamamen durması ve üreticilerin ortadan kalkması
C
Ayrıştırıcıların sayısının artmasıyla toprağın aşırı zenginleşmesi
D
Yer altı sularının yükselmesiyle tuzlanmanın ortadan kalkması
Çözüm
Aşırı otlatma bitki biyokütlesini ve çeşitliliği azaltarak besin ağını basitleştirir. Toprak organik maddesi düşünce su tutma ve verimlilik azalır; bu da ekosistemin direnç ve toparlanma gücünü zayıflatır.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: A
Bir gölde evsel atıklarla fosfat ve nitrat yükünün artması sonucu ötrofikasyon gelişiyor. Aşağıdakilerden hangisi bu süreçte beklenen olayların doğru sıralamasıdır?
Çözünmüş oksijenin artması → balık popülasyonunun artması → alglerin azalması → suyun berraklaşması → biyolojik çeşitliliğin artması
C
Ayrıştırıcıların azalması → organik maddenin birikmesi → çözünmüş oksijenin artması → balık ölümlerinin azalması → suyun berraklaşması
D
Işık geçirgenliğinin artması → su altı bitkilerinin artması → fitoplanktonun azalması → ayrıştırıcıların azalması → çözünmüş oksijenin artması
Çözüm
Besin tuzları artınca fitoplankton patlaması olur ve suyun ışık geçirgenliği düşer. Dip bitkileri azalır, ölen biyokütleyi ayrıştıranlar artar ve oksijen tüketimi yükselir. Sonuçta çözünmüş oksijen düşer ve balık ölümleri görülebilir.
