Numicorn logosuNumicornÖğren, paylaş, ilerle
AYTAYT Coğrafya

İklim ve Yer Şekilleri Konu Anlatımı

İklim ve yer şekilleri arasındaki ilişki, sıcaklık, yağış, aşınım, birikim şekilleri ve çözümlü AYT Coğrafya testleri.

1. bölüm

1. İklim ve Hava Durumu: Temel Kavramlar 1.sayfa

İklim ve Yer Şekilleri - 1. Sayfa
Lise • TYT • AYT

1. İklim ve Hava Durumu: Temel Kavramlar

İklim ve Yer Şekilleri • 1/20

Hava durumu ile iklim arasındaki fark

Hava durumu, kısa süreli (saat–gün) atmosfer koşullarıdır. İklim ise uzun yıllar boyunca gözlenen ortalama ve tekrar eden hava koşullarının bütünüdür. Bu yüzden aynı gün yağmur yağıyor olması, bir bölgenin ikliminin “yağışlı iklim” olduğunu tek başına kanıtlamaz.

  • Ölçek: Hava durumu yerel ve anlık; iklim geniş alan ve uzun süreli.
  • Değişkenlik: Hava durumu hızlı değişir; iklim yavaş değişen eğilimler gösterir.
  • Veri: İklim değerlendirmesi için çok yıllık gözlem serileri kullanılır.

İklimin elemanları

İklimi tanımlarken ölçtüğümüz temel elemanlar sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem, yağış ve bulutluluktur. Bu elemanların hepsi birbirini etkiler; örneğin sıcaklık arttığında havanın su buharı taşıma kapasitesi yükselir, bu da nem ve yağış süreçlerini değiştirir.

Sıcaklık Güneşlenme, enlem, yükselti ve denizellik ile yakından ilişkilidir.
Basınç Havanın yoğunluğu ve sıcaklığına bağlıdır; rüzgârın temel itici gücüdür.
Nem Havadaki su buharı miktarıdır; yoğuşma ve yağış için kritiktir.
Yağış Konveksiyonel, yamaç (orografik) ve cephe yağışları gibi türlere ayrılır.

İklim çalışmalarında temel soru

“Neden bazı yerler daha yağışlı, bazıları daha kurak?” sorusu iklim bilgisinin merkezindedir. Bu soruya cevap verirken enerji dengesi, genel hava dolaşımı ve yer şekilleri birlikte düşünülür.

Bu sayfa konu anlatımı amaçlı hazırlanmıştır.
2. bölüm

2. Dünya’nın Enerji Dengesi ve Sıcaklık Dağılışı 2.sayfa

İklim ve Yer Şekilleri - 2. Sayfa
Lise • TYT • AYT

2. Dünya’nın Enerji Dengesi ve Sıcaklık Dağılışı

İklim ve Yer Şekilleri • 2/20

Güneş enerjisi ve yeryüzü

Dünya’yı ısıtan temel kaynak Güneş’tir. Ancak gelen enerjinin tamamı yeryüzünde kalmaz: bir kısmı bulutlar, atmosfer ve yüzey tarafından yansıtılır (albedo), bir kısmı soğurulur ve yeniden ışınım olarak uzaya gönderilir.

  • Albedo: Yansıtıcılık. Kar ve buz yüksek albedoludur; ormanlar ve denizler daha düşük albedoludur.
  • Seragazları: Yeryüzünden yayılan uzun dalga ışınımın bir kısmını tutarak ısınmayı artırır.
  • Isı birikimi: Okyanuslar ısıyı daha yavaş alır-verir; bu, kıyı iklimlerini ılımanlaştırır.

Sıcaklık ile ışınım ilişkisine örnek (MathML)

Işınım şiddetinin sıcaklığa bağlılığını anlatan yaklaşımda T sıcaklık, T4 gibi bir büyüklükle ilişkilendirilebilir. Aşağıdaki ifade yalnızca ilişki fikrini göstermek içindir:

E∝T4

Bu tür bağıntılar, sıcaklıktaki küçük değişimlerin enerji dengesini nasıl büyütebileceğini düşünmemize yardım eder.

Sıcaklık dağılışını belirleyen ana etkenler

Sıcaklığın dünyaya dağılışı yalnız enleme bağlı değildir; yükselti, denizellik-karasallık, okyanus akıntıları ve rüzgârlar da güçlü belirleyicilerdir.

  • Enlem: Güneş ışınlarının geliş açısı.
  • Yükselti: Yükseldikçe hava incelir ve genellikle sıcaklık düşer.
  • Akıntılar: Sıcak akıntılar kıyıları ılıtır; soğuk akıntılar serinletir ve sis/kuraklık etkisi yaratabilir.
Bu sayfa konu anlatımı amaçlı hazırlanmıştır.