LGS - Fiil Çatısı - 1.Sayfa
Fiil Çatısı
1. Sayfa: Fiil çatısına giriş — “işi yapan” ve “işten etkilenen”
Temel fikir
Fiil çatısı, cümlede fiilin özne ile ilişkisini ve işin kime/neyi etkilediğini gösterir.
1) İki ana soru
Soru 1: İşi kim yapıyor? (özne)
Soru 2: İşten kim/neyi etkileniyor? (nesne / etkilenen)
2) Çatı türlerine hızlı bakış
ÖZNEYE GÖRE ÇATI
Etken: işi özne yapar. (özne aktif)
Edilgen: işi yapan belli değildir / geri plandadır. (-l / -n)
Dönüşlü: özne işi yapar ve yine özne etkilenir. (-n)
İşteş: işi birden fazla özne birlikte yapar. (-ş)
NESNEYE GÖRE ÇATI
Geçişli: fiil “neyi/kimi?” sorusuna cevap verir. (nesne alır)
Geçişsiz: “neyi/kimi?” sorusuna cevap vermez. (nesne yok)
3) Mini örneklerle kavrayalım
Etken örnek
Ali kapıyı açtı.
İşi yapan: Ali ✅
Etkilenen: kapı ✅ (nesne)
Edilgen örnek
Kapı açıldı.
İşi yapan: belirsiz / söylenmemiş ⚠️
Öne çıkan: kapı (işe maruz kalan)
Geçişli / Geçişsiz örnek
(1) Ayşe kitabı okudu.
“Neyi okudu?” → kitabı ✅ (geçişli)
(2) Ayşe uyudu.
“Neyi uyudu?” → cevap yok ❌ (geçişsiz)
LGS ipucu
Sorularda genelde önce “neyi/kimi?” sorusuyla geçişli–geçişsiz bulunur; sonra “-l / -n / -ş” gibi ekler ve anlam ilişkisiyle özneye göre çatı belirlenir.
4) Kendini kontrol et (cevap yazma, düşün)
a) “Cam kırıldı.” → işi yapan belli mi?
b) “Çocuklar bahçede koştu.” → “neyi/kimi?” sorusu cevaplanır mı?
c) “İki arkadaş sarıldı.” → işi tek kişi mi yaptı, birlikte mi?
Sonraki sayfada: Etken çatı (özne işi yapar) detayları ve pratik yöntemler.
LGS - Fiil Çatısı - 2.Sayfa
Fiil Çatısı
2. Sayfa: Etken Çatı — işi öznenin yaptığı fiiller
Etken çatı nedir?
Etken çatılı fiillerde işi yapan özne cümlede açıkça bellidir.
1) Temel özellikler
✔ İşi yapan özne bellidir.
✔ Fiil, özne tarafından gerçekleştirilir.
✔ Cümlede gizli veya açık özne bulunabilir.
2) Etken çatıyı nasıl tanırız?
Cümlede fiile şu soruyu sor:
“Bu işi kim yaptı?”
Eğer soruya net bir cevap veriyorsan ve bu cevap özneyi gösteriyorsa, fiil etkendir.
3) Örneklerle etken çatı
Örnek 1
Öğretmen soruyu çözdü.
İşi yapan: öğretmen ✔
Fiil: çözdü → etken
Örnek 2 (gizli özne)
Soruları çözdüm.
Gizli özne: ben ✔
Fiil özne tarafından yapılıyor → etken
4) Etken ile edilgeni karıştırma
Etken fiillerde genellikle
-l / -n ekleri yoktur.
Bu ekleri gördüğünde fiilin edilgen olabileceğini düşün.
LGS ipucu
Bir fiil hem etken hem de geçişli olabilir. Önce işi yapanı, sonra nesneyi kontrol et.
5) Kendini kontrol et
a) “Öğrenciler sessizce dinledi.”
b) “Defterime not aldım.”
Sonraki sayfada: Edilgen çatı ve ayırt edici ekler.