Konu Anlatımı - Fiil Çatısı - 1.Sayfa
Fiil Çatısı
1. Sayfa: Fiil çatısına giriş — “işi yapan” ve “işten etkilenen”
Temel fikir
Fiil çatısı, cümlede fiilin özne ile ilişkisini ve işin kime/neyi etkilediğini gösterir.
1) İki ana soru
Soru 1: İşi kim yapıyor? (özne)
Soru 2: İşten kim/neyi etkileniyor? (nesne / etkilenen)
2) Çatı türlerine hızlı bakış
ÖZNEYE GÖRE ÇATI
Etken: işi özne yapar. (özne aktif)
Edilgen: işi yapan belli değildir / geri plandadır. (-l / -n)
Dönüşlü: özne işi yapar ve yine özne etkilenir. (-n)
İşteş: işi birden fazla özne birlikte yapar. (-ş)
NESNEYE GÖRE ÇATI
Geçişli: fiil “neyi/kimi?” sorusuna cevap verir. (nesne alır)
Geçişsiz: “neyi/kimi?” sorusuna cevap vermez. (nesne yok)
3) Mini örneklerle kavrayalım
Etken örnek
Ali kapıyı açtı.
İşi yapan: Ali ✅
Etkilenen: kapı ✅ (nesne)
Edilgen örnek
Kapı açıldı.
İşi yapan: belirsiz / söylenmemiş ⚠️
Öne çıkan: kapı (işe maruz kalan)
Geçişli / Geçişsiz örnek
(1) Ayşe kitabı okudu.
“Neyi okudu?” → kitabı ✅ (geçişli)
(2) Ayşe uyudu.
“Neyi uyudu?” → cevap yok ❌ (geçişsiz)
sınav ipucu
Sorularda genelde önce “neyi/kimi?” sorusuyla geçişli–geçişsiz bulunur; sonra “-l / -n / -ş” gibi ekler ve anlam ilişkisiyle özneye göre çatı belirlenir.
4) Kendini kontrol et (cevap yazma, düşün)
a) “Cam kırıldı.” → işi yapan belli mi?
b) “Çocuklar bahçede koştu.” → “neyi/kimi?” sorusu cevaplanır mı?
c) “İki arkadaş sarıldı.” → işi tek kişi mi yaptı, birlikte mi?
Sonraki sayfada: Etken çatı (özne işi yapar) detayları ve pratik yöntemler.
Konu Anlatımı - Fiil Çatısı - 2.Sayfa
Fiil Çatısı
2. Sayfa: Etken Çatı — işi öznenin yaptığı fiiller
Etken çatı nedir?
Etken çatılı fiillerde işi yapan özne cümlede açıkça bellidir.
1) Temel özellikler
✔ İşi yapan özne bellidir.
✔ Fiil, özne tarafından gerçekleştirilir.
✔ Cümlede gizli veya açık özne bulunabilir.
2) Etken çatıyı nasıl tanırız?
Cümlede fiile şu soruyu sor:
“Bu işi kim yaptı?”
Eğer soruya net bir cevap veriyorsan ve bu cevap özneyi gösteriyorsa, fiil etkendir.
3) Örneklerle etken çatı
Örnek 1
Öğretmen soruyu çözdü.
İşi yapan: öğretmen ✔
Fiil: çözdü → etken
Örnek 2 (gizli özne)
Soruları çözdüm.
Gizli özne: ben ✔
Fiil özne tarafından yapılıyor → etken
4) Etken ile edilgeni karıştırma
Etken fiillerde genellikle
-l / -n ekleri yoktur.
Bu ekleri gördüğünde fiilin edilgen olabileceğini düşün.
sınav ipucu
Bir fiil hem etken hem de geçişli olabilir. Önce işi yapanı, sonra nesneyi kontrol et.
5) Kendini kontrol et
a) “Öğrenciler sessizce dinledi.”
b) “Defterime not aldım.”
Sonraki sayfada: Edilgen çatı ve ayırt edici ekler.
Konu Anlatımı - Fiil Çatısı - 3.Sayfa
Fiil Çatısı
3. Sayfa: Edilgen Çatı — işi yapanın gizlendiği fiiller
Edilgen çatı nedir?
Edilgen çatılı fiillerde işi yapan belli değildir ya da özellikle söylenmez.
1) Edilgen çatının temel özellikleri
✔ İşi yapan belli değildir.
✔ Fiil genellikle -l veya -n eki alır.
✔ Nesne, cümlede sözde özne gibi görünür.
2) Edilgen fiilleri nasıl tanırız?
Fiile şu soruyu sor:
“Bu işi kim yaptı?”
Eğer soruya net bir cevap verilemiyorsa, fiil büyük ihtimalle edilgendir.
3) Örneklerle edilgen çatı
Örnek 1
Sınav iptal edildi.
İşi yapan: belli değil
Fiil: edildi → edilgen
Örnek 2
Pencere kırıldı.
“Kim kırdı?” → cevap yok ❌
Fiil edilgen
4) Edilgen ile etkeni ayırt etme
Kapıyı Ali açtı. → etken
Kapı açıldı. → edilgen
sınav ipucu
-l / -n eki her zaman edilgen yapmaz; işi yapanın söylenip söylenmediğine mutlaka bak.
5) Kendini kontrol et
a) “Yollar onarıldı.”
b) “Ödevler kontrol edildi.”
Sonraki sayfada: Dönüşlü çatı ve edilgenle farkları.
Konu Anlatımı - Fiil Çatısı - 4.Sayfa
Fiil Çatısı
4. Sayfa: Dönüşlü Çatı — işi yapan da etkilenen de özne
Dönüşlü çatı nedir?
Dönüşlü çatılı fiillerde özne, işi kendisi yapar ve işten yine kendisi etkilenir.
1) Temel özellikler
✔ İşi yapan özne ile etkilenen özne aynıdır.
✔ Fiil genellikle -n eki alır.
✔ “Kendini” sözcüğü anlamca vardır, yazılmayabilir.
2) Dönüşlü çatıyı nasıl tanırız?
Fiile şu soruyu sor:
“Özne işi kime yaptı?”
Cevap yine özne ise, fiil dönüşlüdür.
3) Örneklerle dönüşlü çatı
Örnek 1
Çocuk yıkandı.
Yıkayan: çocuk
Yıkanan: çocuk → dönüşlü
Örnek 2
Adam giyindi.
“Kimi giydi?” → kendini
Fiil: dönüşlü
4) Dönüşlü ile edilgeni karıştırma
Çocuk yıkandı. → dönüşlü
Araba yıkandı. → edilgen
sınav ipucu
-n eki hem edilgen hem dönüşlü yapabilir. Ayırt etmek için “işten kim etkilendi?” sorusunu sor.
5) Kendini kontrol et
a) “Öğrenci hazırlandı.”
b) “Kapı kapandı.”
Sonraki sayfada: İşteş çatı ve birlikte yapılan işler.
Konu Anlatımı - Fiil Çatısı - 5.Sayfa
Fiil Çatısı
5. Sayfa: İşteş Çatı — işin karşılıklı veya birlikte yapılması
İşteş çatı nedir?
İşteş çatılı fiillerde işi birden fazla özne birlikte veya karşılıklı yapar.
1) Temel özellikler
✔ Fiil genellikle -ş eki alır.
✔ En az iki özne vardır.
✔ İş karşılıklı ya da birlikte yapılır.
2) İşteş çatıyı nasıl tanırız?
Fiile şu soruları sor:
“İşi kimler yaptı?”
“İş karşılıklı mı yapıldı?”
Cevap “birden fazla kişi” ve “birlikte/karşılıklı” ise, fiil işteştir.
3) Örneklerle işteş çatı
Örnek 1 (karşılıklı)
İki arkadaş sarılıştı.
Sarılanlar: iki arkadaş
İş karşılıklı → işteş
Örnek 2 (birlikte)
Öğrenciler toplaştı.
Birden fazla özne aynı işi yaptı → işteş
4) İşteş ile dönüşlü ve edilgeni ayırt etme
Çocuklar dövüştü. → işteş
Çocuk dövündü. → dönüşlü
Çocuk dövüldü. → edilgen
sınav ipucu
-ş eki gördüğünde önce “kaç kişi işi yapıyor?” sorusunu sor. Tek kişi ise işteş olmaz.
5) Kendini kontrol et
a) “İki takım finalde karşılaştı.”
b) “Arkadaşlar bahçede buluştu.”
Sonraki sayfada: Nesneye göre çatı — geçişli ve geçişsiz fiiller.
1 / 4 sayfa yüklendi
