1. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 1.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 1. Sayfa

Cümle Çeşitleri

1. Sayfa: Cümle çeşitlerine giriş ve temel kavramlar

Amaç

sınav’de “Cümle Çeşitleri” konusu; anlam, yapı ve yükleme göre cümleleri doğru tanımayı ve sorularda hızlı ayırt etmeyi hedefler. Bu sayfada cümleyi oluşturan temel kavramları netleştirip sonraki sayfalara sağlam bir temel kuracağız.

1) Cümle nedir?

Cümle; bir düşünceyi, duyguyu, isteği veya yargıyı bildiren söz dizisidir. Bir cümlede genellikle yüklem bulunur. Yüklem, cümlenin “ne yapıyor / ne oldu / nedir?” sorularına cevap veren temel parçadır.

Mini Not

Cümle çeşitlerini öğrenirken ilk adım: yüklemi bulmak. Yüklemi bulmadan cümlenin türünü doğru söylemek zorlaşır.

2) Cümleler hangi ölçütlere göre sınıflanır?

sınav’de cümleler genellikle üç temel ölçüte göre incelenir:

A) Anlamına göre cümleler

Cümle, ne amaçla söylendiğine göre incelenir. Örnek türler: olumlu-olumsuz, soru, ünlem, emir.

B) Yapısına göre cümleler

Cümle; kaç yüklem taşıdığına ve yan cümlecik içerip içermediğine göre incelenir. Örnek türler: basit, birleşik, sıralı, bağlı.

C) Yüklemin türüne ve yerine göre

Yüklem isim mi fiil mi ve yüklem sonda mı yoksa devrik mi gibi özelliklerle incelenir. Örnek türler: isim cümlesi / fiil cümlesi, kurallı / devrik.

3) Yüklemi bulma: Pratik yöntem

3 Adımlı Kontrol

1) Cümledeki “iş, oluş, hareket” bildiren sözcüğü ara (genellikle fiil).

2) “-dır/-dir” gibi eklerle isim yüklemi olabilir mi kontrol et.

3) Bulduğun kelimeyi çıkarınca cümle “yargısını” kaybediyorsa, büyük ihtimalle yüklemdir.

4) Örneklerle giriş

Örnek 1

“Bu akşam erken geleceğim.”

Yüklem: geleceğim → fiil bildirdiği için (yüklemin türüne göre) fiil cümlesidir.

Örnek 2

“En büyük ödül, emek tir.”

Yüklem: (emek)tir → bir “isim” üzerine ek aldığı için isim cümlesidir.

Örnek 3

“Ders çalışmayı bitirdin mi?”

Soru anlamı var → (anlamına göre) soru cümlesi. Yüklem “bitirdin” olduğu için fiil cümlesidir.

5) sınav’de sık tuzaklanan nokta

Dikkat

Bir cümle aynı anda birden fazla ölçüte göre sınıflanabilir. Örneğin “Soru cümlesi” olması, onun ayrıca “fiil/isim cümlesi” ya da “kurallı/devrik” olmasını engellemez. Sorularda istenen ölçütü başlıktan veya seçeneklerden yakalamalısın.

Sonraki sayfada

Anlamına göre cümle türlerine (olumlu-olumsuz, soru, ünlem, emir) net örneklerle başlayacağız.

2. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 2.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 2. Sayfa

Cümle Çeşitleri

2. Sayfa: Anlamına göre cümleler – Olumlu ve Olumsuz cümleler

1) Anlamına göre cümleler

Cümleler, taşıdıkları anlama göre sınıflandırılabilir. Bu tür sorularda cümlenin verdiği mesaj önemlidir; yapı veya yüklemin yeri ikinci plandadır.

sınav İpucu

Anlamına göre cümle sorularında önce şunu sor: “Bu cümle ne söylüyor?”

2) Olumlu cümle

Yüklemin bildirdiği işin, durumun ya da oluşun gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini bildiren cümlelere olumlu cümle denir.

Örnekler

• “Bugün hava çok güzel.”

• “Ödevlerini zamanında bitirdi.”

• “Yarın erken kalkacağım.”

Not

Olumlu cümleler yalnızca fiille kurulmaz. İsim cümleleri de olumlu olabilir.

3) Olumsuz cümle

Yüklemin bildirdiği işin veya durumun olmadığını, gerçekleşmediğini ya da gerçekleşmeyeceğini ifade eden cümlelere olumsuz cümle denir.

Olumsuzluk Ek ve Sözcükleri

• Fiillerde: -ma / -me

• İsim cümlelerinde: değil

• Bazı sözcüklerle: hiç, asla, yok

Örnekler

• “Bu soruyu çözemedi.”

• “Bugün okula gitmeyeceğim.”

• “Bu konu bana zor değil.”

4) Olumsuzlukla ilgili sık yapılan hata

Dikkat

Her içinde “-ma/-me” geçen cümle olumsuz değildir. Bazen bu ekler isim-fiil göreviyle kullanılır.

Örnek

“Erken kalkmak sağlıklıdır.”

Buradaki “kalkmak” olumsuzluk bildirmez, isim-fiildir. Cümle olumludur.

Sonraki sayfada

Anlamına göre cümlelerin devamı olarak soru, ünlem ve emir cümlelerini ayrıntılı şekilde inceleyeceğiz.

3. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 3.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 3. Sayfa

Cümle Çeşitleri

3. Sayfa: Anlamına göre cümleler – Soru cümleleri

1) Soru cümlesi nedir?

Bir bilgi edinmek, bir durumu öğrenmek ya da karşısındakini düşündürmek amacıyla kurulan cümlelere soru cümlesi denir. Bu tür cümlelerde genellikle soru anlamı vardır.

Temel Özellik

Soru cümleleri yalnızca “?” işaretiyle bitmez. Bazen soru anlamı cümle içinde gizli olabilir.

2) Soru cümleleri nasıl kurulur?

Türkçede soru cümleleri farklı yollarla oluşturulabilir. sınav’de bu yolları ayırt edebilmek önemlidir.

A) Soru eki ile

En yaygın yol -mi / -mi / -mu / -mü soru ekidir. Bu ek cümleden ayrı yazılır.

Örnek: “Derslerini bitirdin mi?”

B) Soru sözcükleri ile

kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden gibi sözcüklerle soru anlamı kazanan cümlelerdir.

Örnek: “Bu kitabı kim getirdi?”

C) Tonlama ile

Bazen cümlede soru eki ya da soru sözcüğü bulunmaz. Soru anlamı konuşma tonuyla verilir.

Örnek: “Sen bunu gerçekten yaptın?”

3) Gerçek ve sözde soru cümleleri

Her soru cümlesi mutlaka cevap almak amacıyla sorulmaz. Bu ayrım sınav’de sıkça karşımıza çıkar.

Gerçek soru

Cevap almak için sorulan sorulardır.
Örnek: “Sınav saat kaçta başlayacak?”

Sözde soru

Aslında cevap beklenmeyen, genellikle sitem, şaşkınlık ya da vurgu içeren sorulardır.
Örnek: “Bu kadar emeği boşa mı harcadık?”

4) sınav’de dikkat edilmesi gereken nokta

Dikkat

Cümlede “?” işareti bulunması tek başına yeterli değildir. Asıl önemli olan soru anlamının olup olmadığıdır.

Sonraki sayfada

Anlamına göre cümlelerin devamı olarak ünlem ve emir cümlelerini inceleyeceğiz.

4. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 4.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 4. Sayfa

Cümle Çeşitleri

4. Sayfa: Anlamına göre cümleler – Ünlem ve Emir cümleleri

1) Ünlem cümlesi

Sevinç, şaşkınlık, korku, üzüntü, kızgınlık gibi ani duyguları anlatan cümlelere ünlem cümlesi denir. Bu cümlelerde duygu ön plandadır.

Ünlem Belirten Unsurlar

• Ünlem sözcükleri: ah, eyvah, of, aman

• Ünlem işareti: !

• Duygu bildiren vurgu

Örnekler

• “Eyvah, anahtarımı evde unuttum!”

• “Bu manzara ne kadar güzel!”

• “Aman, dikkat et!”

Not

Ünlem cümleleri bazen soru ya da emir biçiminde olabilir; ancak asıl amaç duygu bildirmektir.

2) Emir cümlesi

Bir işi yapmayı ya da yapmamayı buyuran, isteyen veya yasaklayan cümlelere emir cümlesi denir.

Emir Bildiren Yapılar

• Fiilin emir kipi

• “Lütfen” gibi sözcüklerle yumuşatılmış emirler

Örnekler

• “Kapıyı kapat.”

• “Biraz sessiz olur musun?”

• “Buraya gelme.”

3) Emir cümlesi ile istek cümlesi farkı

Dikkat

Her emir cümlesi sert değildir. “Lütfen”, “rica ederim” gibi ifadeler emri istek anlamına yaklaştırabilir.

Sonraki sayfada

Anlamına göre cümlelerin son başlığı olan istek ve şart cümlelerine geçeceğiz.

5. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 5.Sayfa

Cümle Çeşitleri - 5. Sayfa

Cümle Çeşitleri

5. Sayfa: Anlamına göre cümleler – İstek ve Şart cümleleri

1) İstek cümlesi

Bir işin yapılmasını dileyen, arzulayan ya da temenni eden cümlelere istek cümlesi denir. Bu cümlelerde kesinlik değil, istek anlamı vardır.

İstek Bildiren Ek ve Sözcükler

• Fiillerde: -se / -sa (istek anlamıyla)

• “Keşke”, “umarım”, “inşallah”

Örnekler

• “Bu yıl sınavdan iyi bir sonuç alsam.”

• “Keşke bugün yağmur yağsa.”

• “Umarım seni yeniden görürüm.”

2) Şart (koşul) cümlesi

Bir olayın gerçekleşmesini başka bir duruma bağlayan, koşul bildiren cümlelere şart cümlesi denir. Bu cümlelerde “olursa – olur” ilişkisi vardır.

Şart Bildiren Yapılar

• Fiillerde: -se / -sa (koşul anlamıyla)

• “Eğer”, “şayet”

Örnekler

• “Düzenli çalışırsan başarırsın.”

• “Eğer erken gelirsen konuşuruz.”

• “Soruları dikkatli okursan hata yapmazsın.”

3) İstek – şart karışıklığı

Dikkat

“-se / -sa” eki hem istek hem de şart anlamı verebilir. Anlamı ayırt etmek için cümlenin tamamına bakılmalıdır.

Sonraki sayfada

Anlamına göre cümleleri tamamladıktan sonra yapısına göre cümlelere geçeceğiz.