1. bölüm

Konu Anlatımı - Cümlenin Öğeleri - 1.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümlenin Öğeleri - 1. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

1. Sayfa: Giriş – Öge kavramı ve temel yaklaşım

Cümlenin öğeleri ne demektir?

Bir cümlede yüklemin anlattığı işi, oluşu ya da durumu tamamlayan parçalara cümlenin öğeleri denir. sınav’de bu konu; “kim, ne, kimi, kime, nerede, ne zaman, nasıl, niçin” gibi sorularla bulunur.

İpucu: Öğeleri bulurken önce yüklemi belirlemek işin yarısını çözer.

1) Neden önce yüklem?

Çünkü cümledeki diğer öğeler, yükleme göre anlam kazanır. Yüklem; cümlenin “merkezi”dir. Yüklemi bulduktan sonra diğer parçaların yüklemle ilişkisini sorgularız.

Mini örnek (renk kodlu)

Ali bugün koştu .

koştu = Yüklem

Ali = Özne (Kim koştu?)

bugün = Zarf tümleci (Ne zaman koştu?)

2) sınav’de en çok çıkan temel öğeler (genel çerçeve)

Ana öğeler

Yüklem cümlenin yargısıdır.

Özne işi yapan/olan varlıktır (Her cümlede açıkça yazmayabilir).

Yardımcı öğeler

Nesne yüklemin etkilediği varlıktır (Kimi? Neyi?).

Dolaylı tümleç yönelme/bulunma/ayrılma anlamı verir (Kime? Nereye? Kimden? Nerede?).

Zarf tümleci zaman, durum, neden, miktar gibi anlamlar katar (Ne zaman? Nasıl? Niçin? Ne kadar?).

3) Öğeleri bulmanın temel sırası

Pratik sıra (önerilen)

1 Yüklemi bul.

2 “Kim/Ne?” sorusuyla özneyi ara.

3 “Kimi/Neyi?” sorusuyla nesneyi kontrol et.

4 “Kime/Nereye/Nerede/Kimden?” sorularıyla dolaylı tümleci bul.

5 “Ne zaman/Nasıl/Niçin/Ne kadar?” sorularıyla zarf tümlecini bul.

4) Dikkat: Her cümlede her öğe bulunmaz

Bazı cümlelerde özne gizli olabilir, nesne olmayabilir, yalnızca yüklemden oluşan cümleler bulunabilir. Bu yüzden “mutlaka hepsi vardır” diye düşünmek hata yaptırır.

Örnek: Sadece yüklem

Geldim.

Burada özne gizlidir: (Ben) geldim.

2. bölüm

Konu Anlatımı - Cümlenin Öğeleri - 2.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümlenin Öğeleri - 2. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

2. Sayfa: Yüklem

Yüklem nedir?

Yüklem, cümlede iş, oluş veya durumu bildiren, cümlenin yargısını taşıyan temel öğedir. Bir cümlede yüklem olmadan yargı kurulamaz.

1) Yüklemin temel özellikleri

• Her cümlede bir tane yüklem bulunur.

• Yüklem, genellikle cümlenin sonunda yer alır.

• Yüklem, çekimli fiil ya da ek fiil almış isim olabilir.

2) Fiil yüklem

Çekimli bir fiilden oluşan yüklemlere fiil yüklem denir. sınav’de en sık karşılaşılan yüklem türüdür.

Örnekler

• Ahmet hızlıca koştu .

• Öğrenciler sessizce dinliyor .

3) İsim yüklem

İsim soylu bir sözcüğün ek fiil alarak yüklem olmasıyla oluşan yüklemlere isim yüklem denir.

Örnekler

• Bu kitap çok güzel .

• Benim en yakın arkadaşım sensin .

sınav’de sık yapılan hata

Yüklem sadece fiildir sanmak yanlıştır. İsim + ek fiil yapıları da yüklem olabilir.

4) Yüklemi bulma alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde yüklem olan sözcüğü belirleyiniz:

1) Bugün hava çok sıcak.

2) Öğretmenimiz sınıfa girdi.

3. bölüm

Konu Anlatımı - Cümlenin Öğeleri - 3.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümlenin Öğeleri - 3. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

3. Sayfa: Özne

Özne nedir?

Özne, cümlede bildirilen işi yapan, oluşu yaşayan ya da durumu üzerinde taşıyan öğedir. Özne, yükleme “kim?” ve “ne?” soruları sorularak bulunur.

1) Gerçek (açık) özne

Cümlede açıkça bulunan, sözcük ya da sözcük grubu hâlinde yazılan öznelere gerçek (açık) özne denir.

Örnekler

Öğrenciler sınava dikkatle hazırlandı.

Bu kitap herkesi çok etkiledi.

2) Gizli özne

Cümlede yazılmayan ancak yüklemin kişi ekinden anlaşılan öznelere gizli özne denir.

Örnek

Çalışacağım.

Gizli özne: Ben

3) Sözde özne

Edilgen çatılı cümlelerde, işi yapan belli olmadığı hâlde özneymiş gibi görünen öğeye sözde özne denir.

Örnek

Pencere dün akşam kırıldı.

İşi yapan belli değildir, “pencere” sözde öznedir.

sınav ipucu

Gizli özne, cümlede yok sayılmaz. Sorularda özellikle gizli özneye dikkat edilir.

4) Özne alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde özneyi bulunuz:

1) Kitaplar masanın üzerinde duruyor.

2) Yarın erkenden yola çıkacağız.

4. bölüm

Konu Anlatımı - Cümlenin Öğeleri - 4.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümlenin Öğeleri - 4. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

4. Sayfa: Nesne

Nesne nedir?

Nesne, yüklemin bildirdiği işten doğrudan etkilenen varlık ya da kavramdır. Nesne, yükleme “kimi?” ve “neyi?” soruları sorularak bulunur.

1) Nesne hangi cümlelerde bulunur?

Nesne, yalnızca geçişli fiillerle kurulan cümlelerde bulunur. Geçişsiz fiillerle kurulan cümlelerde nesne olmaz.

Karşılaştırma

• Ali kitabı okudu.
(Nesne vardır.)

• Ali hızlıca koştu.
(Nesne yoktur.)

2) Belirtili nesne

“-ı, -i, -u, -ü” eklerini alan nesnelere belirtili nesne denir. Yükleme “kimi?” ve “neyi?” soruları sorularak bulunur.

Örnekler

• Öğretmen soruyu çözdü.

• Çocuk topu bahçede buldu.

3) Belirtisiz nesne

Herhangi bir hâl eki almayan nesnelere belirtisiz nesne denir. Yükleme “ne?” sorusu sorularak bulunur.

Örnekler

• Öğrenciler kitap okuyor.

• Annem yemek yaptı.

Dikkat!

“-de, -den, -e” ekleri alan sözcükler nesne olmaz. Bu tür sözcükler dolaylı tümleçtir.

4) Nesne alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde nesneyi bulunuz:

1) Öğrenci ödevini dikkatle yaptı.

2) Bahçede çiçek topladık.

5. bölüm

Konu Anlatımı - Cümlenin Öğeleri - 5.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümlenin Öğeleri - 5. Sayfa

Cümlenin Öğeleri

5. Sayfa: Dolaylı Tümleç

Dolaylı tümleç nedir?

Dolaylı tümleç, cümlede yönelme, bulunma ve ayrılma anlamı veren; yükleme “kime, kimde, kimden, nereye, nerede, nereden” soruları sorularak bulunan öğedir.

1) Dolaylı tümleç ekleri

Dolaylı tümleç olan sözcükler genellikle şu ekleri alır:

• -e / -a (yönelme)
• -de / -da (bulunma)
• -den / -dan (ayrılma)

2) Örneklerle dolaylı tümleç

Örnekler

• Öğrenciler okula erken geldi.

• Kitap masada duruyor.

• Çocuk evden çıktı.

sınav’de sık karışan durum

“-e, -de, -den” eklerini alan sözcükler asla nesne değildir. Bu sözcükler her zaman dolaylı tümleçtir.

3) Dolaylı tümleç alıştırması

Aşağıdaki cümlelerde dolaylı tümleci bulunuz:

1) Akşam misafirlere hediye verdik.

2) Öğretmen sınıfta sessizce konuştu.