1. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 1.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümle Çeşitleri - 1. Sayfa

Cümle Çeşitleri

1. Sayfa • Temel Başlangıç: Cümle Nedir, Neye Göre Çeşitlenir?

1) Cümle (Tümce) Nedir?

Cümle; bir düşünceyi, duyguyu, isteği ya da yargıyı anlamlı biçimde anlatan söz dizisidir. Genellikle yüklem içerir.

İPUCU

“Cümle çeşitleri” sorularında önce yüklemi bulmak işleri kolaylaştırır. Çünkü cümleyi sınıflandırırken yüklemin türü, anlamı ve yapısı çok önemlidir.

Örnek

Bugün hava çok güzel.

Bu cümlede yargı bildiren bölüm: güzel (yüklem).

2) Cümleler Neye Göre Çeşitlenir?

sınav’de cümle çeşitleri genellikle 4 ana ölçüte göre sorulur.

A) Anlamına göre

Olumlu / Olumsuz • Soru • Ünlem • Emir / İstek

“Cümle ne anlatıyor?” sorusuna bakılır.

B) Yüklemin türüne göre

Fiil cümlesi • İsim cümlesi

“Yüklem fiil mi, isim mi?”

C) Yapısına göre

Basit • Birleşik • Sıralı • Bağlı

“Kaç yargı var? Nasıl bağlanmış?”

D) Yüklemin yerine göre

Kurallı • Devrik

“Yüklem sonda mı?”

HIZLI YÖNTEM

1) Yüklemi bul → 2) Yüklemin türüne bak (fiil/isim) → 3) Yüklemin yerine bak (kurallı/devrik) → 4) Anlam ve yapı özelliklerini kontrol et.

3) Mini Alıştırma: Yüklemi Bulalım

Aşağıdaki cümlelerde yüklemi tespit etmeye odaklan.

1) Bu akşam ödevlerimi bitirdim.

Yüklem: bitirdim (fiil)

2) Sınıfın en çalışkanı Ayşe.

Yüklem: Ayşe (isim)

3) Ne kadar da güzel anlatıyorsun konuyu!

Yüklem: anlatıyorsun (fiil) • Ünlem anlamı güçlendirir.

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada “Anlamına göre cümleler”e (olumlu-olumsuz-soru-ünlem-emir/istek) giriş yapacağız.

2. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 2.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümle Çeşitleri - 2. Sayfa

Cümle Çeşitleri

2. Sayfa • Anlamına Göre Cümleler: Olumlu – Olumsuz

1) Olumlu Cümle

Yüklemin bildirdiği işin ya da durumun gerçekleştiğini anlatan cümlelere olumlu cümle denir.

ÖZELLİK

Olumlu cümlelerde yüklemde olumsuzluk eki (-ma / -me) bulunmaz.

Örnekler

• Yarın sinemaya gideceğim.
• Kitabı dikkatlice okudu.
• Bu konu gerçekten çok kolay.

2) Olumsuz Cümle

Yüklemin bildirdiği işin ya da durumun gerçekleşmediğini anlatan cümlelere olumsuz cümle denir.

DİKKAT

Olumsuzluk genellikle fiile gelen -ma / -me ekiyle yapılır.

Örnekler

• Bugün okula gitmedim.
• Soruyu tam olarak anlamadı.
• Dün seni arayıp bulamadım.

3) Olumsuzluk Anlamı Taşıdığı Hâlde Olumsuz Olmayanlar

Bazı cümlelerde olumsuzluk kelimesi bulunsa da cümle olumlu olabilir.

ÖNEMLİ

“Hiç”, “asla”, “yok” gibi sözcükler her zaman olumsuz cümle anlamı oluşturmaz. Yüklemin yapısına bakılmalıdır.

• Bu konuyu hiç zor bulmadım.
• Onun gibisini asla görmedim.

Yüklem olumsuz eki aldığı için bu cümleler olumsuzdur; ancak anlam vurgusu güçlendirme olabilir.

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada anlamına göre cümlelerin devamı olan soru cümleleri ele alınacaktır.

3. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 3.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümle Çeşitleri - 3. Sayfa

Cümle Çeşitleri

3. Sayfa • Anlamına Göre Cümleler: Soru Cümleleri

1) Soru Cümlesi

Cevap almak amacıyla kurulan cümlelere soru cümlesi denir.

ÖZELLİK

Soru cümleleri genellikle mi / mı / mu / mü soru edatı, soru kelimeleri ya da tonlama ile kurulur.

Örnekler

• Yarın bizimle gelecek misin?
• Bu kitabı sen mi aldın?
• Akşam kaçta geleceksin?

2) Soru Cümlesi Yapma Yolları

A) Soru edatı ile

mi / mı / mu / mü ayrı yazılır.

• Bugün okula geldin mi?

B) Soru kelimeleri ile

Kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden, kaç…

• Bu ödevi kim yaptı?

C) Tonlama ile

Yazıda soru işareti bulunmayabilir.

• Sen de mi geliyorsun.

DİKKAT

Her soru cümlesi gerçekten soru anlamı taşımayabilir. Bazen şaşırma, sitem, öfke anlamı da verebilir.

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada ünlem cümleleri ve emir / istek cümleleri ele alınacaktır.

4. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 4.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümle Çeşitleri - 4. Sayfa

Cümle Çeşitleri

4. Sayfa • Anlamına Göre Cümleler: Ünlem – Emir – İstek

1) Ünlem Cümleleri

Sevinç, şaşkınlık, korku, üzüntü, öfke gibi duyguları güçlü biçimde anlatan cümlelere ünlem cümlesi denir.

ÖZELLİK

Ünlem cümleleri çoğunlukla ünlem işareti (!) ile biter; ancak her ünlem işareti olan cümle ünlem cümlesi değildir.

Örnekler

• Ne kadar da güzel bir gün!
• Eyvah, anahtarımı evde unuttum!
• Harika bir performans sergiledin!

2) Emir Cümleleri

Yapılması ya da yapılmaması istenen bir işi kesin bir ifadeyle bildiren cümlelere emir cümlesi denir.

ÖZELLİK

Emir cümlelerinde yüklem genellikle kip eki almaz.

Örnekler

• Kapıyı kapat.
• Sessiz ol.
• Defterini masaya bırak.

3) İstek Cümleleri

Yapılması istenen bir işi nazik veya dilek anlamıyla bildiren cümlelere istek cümlesi denir.

ÖZELLİK

İstek cümlelerinde genellikle -se / -sa eki kullanılır.

Örnekler

• Biraz daha erken gelsen iyi olur.
• Keşke bu filmi birlikte izlesek.
• Bugün dışarı çıksak mı?

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada yüklemin türüne göre cümleler (fiil cümlesi – isim cümlesi) ele alınacaktır.

5. bölüm

Konu Anlatımı - Cümle Çeşitleri - 5.Sayfa

Ortaokul - sınav | Cümle Çeşitleri - 5. Sayfa

Cümle Çeşitleri

5. Sayfa • Yüklemin Türüne Göre Cümleler

Yüklemin Türüne Göre Cümleler

Cümleler, yüklemlerinin fiil ya da isim olmasına göre ikiye ayrılır.

1) Fiil Cümlesi

Yüklemi çekimli fiil olan cümlelere fiil cümlesi denir.

ÖZELLİK

Fiil cümlelerinde iş, oluş veya hareket bildirimi vardır.

Örnekler

• Öğretmen sınıfa girdi.
• Sabah erkenden uyandım.
• Çocuklar bahçede oynuyor.

2) İsim Cümlesi

Yüklemi isim veya isim soylu sözcük olan cümlelere isim cümlesi denir.

ÖZELLİK

İsim cümlelerinde yüklem genellikle -dır / -dir ekiyle ya da ek almadan kullanılır.

Örnekler

• Bu şehir çok güzel.
• En sevdiğim ders matematiktir.
• Başarının sırrı çalışmaktır.

Fiil – İsim Cümlesi Karşılaştırması

Gitti → Fiil cümlesi
Yorgun → İsim cümlesi

Sayfa Sonu Notu

Bir sonraki sayfada yüklemin yerine göre cümleler (kurallı – devrik) ele alınacaktır.