Türkiye’nin yer şekillerine giriş: Neden bu kadar çeşitlilik var? 1.sayfa
Türkiye’nin yer şekillerine giriş: Neden bu kadar çeşitlilik var?
Türkiye’de dağ, plato, ova ve kıyı şekilleri; tektonik yapı, iklim ve dış kuvvetlerin birlikte çalışmasıyla oluşur.
1) Yer şekli kavramları (temel)
Yer şekli (relief), yeryüzünün yükselti ve engebelilik özelliklerinin tamamıdır. Türkiye’de relief; üç temel unsurun kesişiminde şekillenir:
- İç kuvvetler: Levha hareketleri, kırılma–kıvrılma, volkanizma, epirojenez.
- Dış kuvvetler: Akarsular, rüzgâr, buzullar, dalga–akıntı, yer altı suları.
- Malzeme: Kayaç türü (kalker, bazalt, tüf vb.) ve yapısal zayıflıklar (fay hatları).
2) Türkiye’nin konumu ve tektonik çerçeve
Türkiye; Alp-Himalaya orojenik kuşağı üzerinde, aktif tektonik süreçlerin etkilediği bir alandadır. Bu durum;
- dağ oluşumunun (kıvrım dağları) yaygın olmasına,
- fay hatları boyunca çöküntü ovaları ve grabenlerin gelişmesine,
- volkanik dağların ve lav platolarının görülmesine
neden olur.
Türkiye’de yer şekilleri sadece “yüksek dağlar” değildir: dağ–plato–ova–kıyı bir sistemdir. Bu sistemin dili; yükselti, eğim, bakı, yamaç gelişimi ve akarsu ağı gibi kavramlarla okunur.
Türkiye’nin büyük yer şekli birimleri 2.sayfa
Türkiye’nin büyük yer şekli birimleri
Dağ kuşakları, platolar ve ovalar; ülkenin genel yükselti düzenini belirler.
1) Yükselti düzeni
Türkiye’de ortalama yükselti yüksektir; ancak asıl ayırt edici özellik engebeliliğin fazla olmasıdır. Genel olarak:
- Batıdan doğuya doğru ortalama yükselti artar.
- Kıyılarda, özellikle Karadeniz ve Akdeniz’de kıyı ile iç kesim arasındaki yükselti farkı belirgindir.
- İç kesimler geniş platolar ve havzalar içerir.
2) Temel birimler (özet tablo)
| Birim | Öne çıkan özellik | Türkiye’den örnekler |
|---|---|---|
| Dağlar | Kıvrım/kırık sistemleri; iklim ve ulaşım üzerinde güçlü etki | Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar, Doğu Anadolu yüksek dağları |
| Platolar | Aşınma veya lav örtüsüyle oluşmuş; nispeten düz ve yüksek yüzey | İç Anadolu platoları, Erzurum-Kars platosu, volkanik platolar |
| Ovalar | Biriktirme alanları; tarım ve yerleşme yoğun | Çukurova, Konya Ovası, Ergene Ovası, Amik Ovası |
| Kıyı şekilleri | Dağların uzanışı ve deniz seviyesi değişimleri belirleyicidir | Boyuna kıyılar (Karadeniz, Akdeniz), Enine kıyılar (Ege) |
Kuzey Anadolu Dağları: Kıyı ile iç kesim arasındaki set 3.sayfa
Kuzey Anadolu Dağları: Kıyı ile iç kesim arasındaki set
Karadeniz kıyılarında dağların denize paralel uzanması, kıyı tipini ve iklimi belirler.
1) Uzanış ve sonuçları
Kuzey Anadolu Dağları Karadeniz kıyısına paralel uzanır. Bu boyuna uzanış;
- Kıyı ovalarının dar olmasına,
- Yamaç yağışlarının artmasına,
- İç kesimle kıyı arasında iklim farkının belirginleşmesine,
- Ulaşımda geçitlerin önem kazanmasına
neden olur.
2) Dağlık alanlarda tipik yer şekilleri
- Derin vadiler: Akarsuların eğimin fazla olduğu yerlerde yarma vadiler yaygındır.
- Heyelan alanları: Yağış + eğim + kil/marn gibi zayıf kayaçlar heyelan riskini artırır.
- Karst ve mağara: Kalkerli kesimlerde yer altı şekilleri görülebilir (bölgesel).
“Kıyı ovaları dardır, kıyıya paralel dağlar vardır.” ifadesi en çok hangi kıyıda desteklenir?
Cevap ararken haritada kısa mesafede yükselti artışını ve akarsuların denize kısa mesafede ulaştığını düşün.
Toroslar ve Akdeniz kıyıları: Dik yamaç, dar kıyı ovası 4.sayfa
Toroslar ve Akdeniz kıyıları: Dik yamaç, dar kıyı ovası
Toroslar’ın uzanışı ve karstik yapısı, Akdeniz’de özgün yer şekilleri üretir.
1) Torosların genel özellikleri
Toroslar; Akdeniz’e paralel uzanan önemli bir dağ kuşağıdır. Kıyı ile iç kesim arasında hızlı yükselti artışı görülür.
2) Akdeniz kıyısında beklenen sonuçlar
- Kıyı ovaları sınırlı ve yer yer parçalıdır.
- Akarsular kısa boylu ama eğimi fazla olduğundan aşındırma gücü yüksektir.
- Karst yaygındır: lapya, dolin, uvala, polye ve mağaralar.
3) Çukurova gibi istisnalar
Akdeniz’de bazı alanlarda akarsuların taşıdığı alüvyonlarla geniş deltalar oluşur. Çukurova bunun güçlü bir örneğidir.
Kalker gibi çözünebilen kayaçların bulunduğu yerlerde, suyun kimyasal çözündürme etkisiyle yer şekilleri oluşur. Toroslar’da karstın yaygın olmasının nedeni; kalker alanların genişliği ve çatlaklı yapı ile suyun kolay sızabilmesidir.
Ege’de enine kıyılar ve grabenler: Farklı bir kıyı karakteri 5.sayfa
Ege’de enine kıyılar ve grabenler: Farklı bir kıyı karakteri
Ege’de dağlar denize dik uzanır; kıyı daha girintili-çıkıntılıdır.
1) Enine kıyı nedir?
Enine kıyı; dağların uzanışının denize dik olduğu kıyı tipidir. Bu durumda vadiler denize doğru “açık” olur ve kıyı çizgisi daha parçalı görünür.
2) Graben–horst sistemi (kırıklı yapı)
Ege’de genişlemeye bağlı kırılmalarla:
- Çöküntü alanları (grabenler) oluşur,
- Aralarda yükselen bloklar horst olarak gelişir.
3) Sonuçlar
- Geniş kıyı ovaları ve verimli tarım alanları görülebilir.
- Doğal limanlar ve koylar daha fazladır.
- Ulaşımda kıyı–iç kesim bağlantısı (vadiler üzerinden) görece kolaylaşır.
1 / 4 sayfa yüklendi
