Türkiye’nin yer şekillerine giriş: Neden bu kadar çeşitlilik var? 1.sayfa
Türkiye’nin yer şekillerine giriş: Neden bu kadar çeşitlilik var?
Türkiye’de dağ, plato, ova ve kıyı şekilleri; tektonik yapı, iklim ve dış kuvvetlerin birlikte çalışmasıyla oluşur.
1) Yer şekli kavramları (temel)
Yer şekli (relief), yeryüzünün yükselti ve engebelilik özelliklerinin tamamıdır. Türkiye’de relief; üç temel unsurun kesişiminde şekillenir:
- İç kuvvetler: Levha hareketleri, kırılma–kıvrılma, volkanizma, epirojenez.
- Dış kuvvetler: Akarsular, rüzgâr, buzullar, dalga–akıntı, yer altı suları.
- Malzeme: Kayaç türü (kalker, bazalt, tüf vb.) ve yapısal zayıflıklar (fay hatları).
2) Türkiye’nin konumu ve tektonik çerçeve
Türkiye; Alp-Himalaya orojenik kuşağı üzerinde, aktif tektonik süreçlerin etkilediği bir alandadır. Bu durum;
- dağ oluşumunun (kıvrım dağları) yaygın olmasına,
- fay hatları boyunca çöküntü ovaları ve grabenlerin gelişmesine,
- volkanik dağların ve lav platolarının görülmesine
neden olur.
Türkiye’de yer şekilleri sadece “yüksek dağlar” değildir: dağ–plato–ova–kıyı bir sistemdir. Bu sistemin dili; yükselti, eğim, bakı, yamaç gelişimi ve akarsu ağı gibi kavramlarla okunur.
Türkiye’nin büyük yer şekli birimleri 2.sayfa
Türkiye’nin büyük yer şekli birimleri
Dağ kuşakları, platolar ve ovalar; ülkenin genel yükselti düzenini belirler.
1) Yükselti düzeni
Türkiye’de ortalama yükselti yüksektir; ancak asıl ayırt edici özellik engebeliliğin fazla olmasıdır. Genel olarak:
- Batıdan doğuya doğru ortalama yükselti artar.
- Kıyılarda, özellikle Karadeniz ve Akdeniz’de kıyı ile iç kesim arasındaki yükselti farkı belirgindir.
- İç kesimler geniş platolar ve havzalar içerir.
2) Temel birimler (özet tablo)
| Birim | Öne çıkan özellik | Türkiye’den örnekler |
|---|---|---|
| Dağlar | Kıvrım/kırık sistemleri; iklim ve ulaşım üzerinde güçlü etki | Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar, Doğu Anadolu yüksek dağları |
| Platolar | Aşınma veya lav örtüsüyle oluşmuş; nispeten düz ve yüksek yüzey | İç Anadolu platoları, Erzurum-Kars platosu, volkanik platolar |
| Ovalar | Biriktirme alanları; tarım ve yerleşme yoğun | Çukurova, Konya Ovası, Ergene Ovası, Amik Ovası |
| Kıyı şekilleri | Dağların uzanışı ve deniz seviyesi değişimleri belirleyicidir | Boyuna kıyılar (Karadeniz, Akdeniz), Enine kıyılar (Ege) |