• Kavramları basamaklı şekilde öğrenme
• Neden–sonuç ilişkisi kurma ve örneklerle pekiştirme
• Sınav tipi yorum sorularına hazırlık

Tehlike; deprem, sel, heyelan, fırtına gibi doğal süreçlerin insan ve çevre için potansiyel zarar oluşturma durumudur. Tek başına tehlike, mutlaka “afet” demek değildir. Aynı şiddetteki bir doğa olayı, farklı yerlerde farklı sonuç verir.

Afet; tehlikenin, toplumun kapasitesini aşacak düzeyde can kaybı, yaralanma, ekonomik kayıp veya çevresel tahribat üretmesidir. Bu yüzden afet, doğa olayı ile toplumsal koşulların kesişiminde ortaya çıkar.

Risk; tehlikenin gerçekleşme olasılığı ile olası zararların birleşimidir. Kırılganlık (vulnerability) ise binaların dayanımı, gelir düzeyi, eğitim, sağlık altyapısı, yerleşim planı gibi unsurların “zarara açıklığını” ifade eder.

• Kavramları basamaklı şekilde öğrenme
• Neden–sonuç ilişkisi kurma ve örneklerle pekiştirme
• Sınav tipi yorum sorularına hazırlık

Riskli alanlarda imar kısıtları, dayanıklı yapı standartları, dere yataklarının korunması, orman yönetimi gibi adımlar bu basamaktadır. Amaç: afet olmasa bile, hasarın potansiyelini azaltmak.

Erken uyarı sistemleri, eğitim–tatbikat, afet çantası, toplanma alanı planı, kritik kurumların senaryoları hazırlık kapsamındadır. Hazırlık, “afet olacak” demek değil; olursa kaybı azaltmak demektir.

Müdahale: arama–kurtarma, sağlık, barınma, lojistik gibi ilk saat–gün faaliyetleri. İyileştirme: kalıcı konut, ekonomik toparlanma, psikososyal destek ve daha güvenli yeniden inşa süreçleridir.

Bir uygulamayı gördüğünde “hangi basamak?” diye düşün: yapı güçlendirme → zarar azaltma, tatbikat → hazırlık, seyyar hastane → müdahale, kalıcı konut → iyileştirme.

• Kavramları basamaklı şekilde öğrenme
• Neden–sonuç ilişkisi kurma ve örneklerle pekiştirme
• Sınav tipi yorum sorularına hazırlık

Deprem, volkanizma, tsunami, heyelan, kaya düşmesi gibi olaylar yer kabuğu ve yer şekilleriyle ilişkilidir. Levha hareketleri ve eğim–zemin koşulları belirleyicidir.

Sel/taşkın, fırtına, hortum, dolu, çığ (kar kütlesi hareketi), kuraklık ve sıcak hava dalgaları bu grupta ele alınır. Atmosfer koşulları + su döngüsü birlikte değerlendirilir.

Salgın hastalıklar, zararlı böcek istilaları gibi süreçler biyolojik etkiler üretir. Coğrafyada özellikle “insan hareketliliği”, “iklim” ve “sağlık altyapısı” ilişkisi sorulabilir.

Büyük bir deprem → tsunami (kıyı), yangın (gaz hatları), baraj hasarı (sel) gibi ardışık etkiler doğurabilir. Bu tür sorularda “birincil” ve “ikincil” afet ayrımı yapılır.

• Kavramları basamaklı şekilde öğrenme
• Neden–sonuç ilişkisi kurma ve örneklerle pekiştirme
• Sınav tipi yorum sorularına hazırlık

Fay: yer kabuğunda kırılma yüzeyi. Odak (hiposantr): deprem enerjisinin açığa çıktığı nokta. Episantr: odak noktasının yeryüzündeki izdüşümü. Episantra yakın alanlarda genellikle hasar artar; ancak zemin ve yapı kalitesi sonucu değiştirebilir.

Büyüklük: depremde açığa çıkan enerjiyle ilişkilidir; tek bir deprem için tek bir büyüklük değeri düşünülür. Şiddet: belirli bir yerde hissedilme/hasar düzeyidir; aynı deprem farklı yerlerde farklı şiddet üretir. sınav tuzağı: “Merkeze yakın yerde şiddet daha yüksektir” genelde doğrudur ama zemin kötü ise uzak yerde bile şiddet artabilir.

1) Büyüklük ve odak derinliği
2) Zeminin türü (alüvyon, dolgu, kaya)
3) Yapı kalitesi ve yönetmelik
4) Nüfus yoğunluğu ve maruziyet
5) Müdahale kapasitesi (ulaşım, sağlık, koordinasyon)

• Kavramları basamaklı şekilde öğrenme
• Neden–sonuç ilişkisi kurma ve örneklerle pekiştirme
• Sınav tipi yorum sorularına hazırlık

Türkiye, Alp–Himalaya orojenik kuşağında yer alır. Afrika ve Arap levhalarının Avrasya levhasına doğru hareketi, Anadolu levhasını sıkıştırır ve batıya doğru ittirir. Sonuç: aktif fay sistemleri ve sık deprem üretimi.

• Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF): sağ yanal atımlı, tarihsel olarak büyük depremler üretmiştir.
• Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF): sol yanal atımlı, Güneydoğu–Doğu Anadolu etkisi yüksektir.
• Batı Anadolu graben sistemi: gerilme rejimi; normal faylar, sık fakat farklı karakterde depremler.

Sadece fayın varlığı değil; yerleşim biçimi ve zemin önemlidir. Örneğin geniş alüvyal ovalar üzerinde hızlı kentleşme, sarsıntının büyümesine ve hasarın artmasına yol açabilir.

Haritada “doğrusal uzanan” deprem yoğunluğu genellikle fay hattını gösterir. Batı Anadolu’da ise çok sayıda kırıklı hat ve grabenler nedeniyle daha “dağınık” bir görünüm olabilir.