Nüfus; belirli bir zamanda, belirli bir alanda yaşayan insan sayısıdır. Coğrafyada nüfus yalnızca sayı değildir; dağılış, yoğunluk, nitelik ve dinamik (değişim hızı) ile birlikte ele alınır.

• Nüfusun mutlak değeri: toplam kişi sayısı
• Nüfusun göreli değeri: alan, kaynak, ekonomi ve çevreyle ilişkili yorum

Göç; insanların çeşitli nedenlerle yer değiştirmesidir. Yerleşme ise insanların sürekli veya geçici olarak yaşadıkları alanların düzenlenişidir. Göç, yerleşmenin büyümesini, küçülmesini ve biçimini değiştiren en güçlü süreçlerden biridir.

Coğrafya; nüfusun “nerede, neden orada, nasıl değişiyor?” sorularını sorar. Bu nedenle harita okuma, iklim-yer şekilleri, ekonomi ve ulaşım gibi faktörler her sayfada tekrar tekrar karşımıza çıkar.

• İklim: Aşırı soğuk/sıcak ve kurak koşullar nüfusu sınırlar.
• Yükselti ve engebelilik: Ulaşım ve tarım zorlaştıkça yerleşme seyrekleşir.
• Su kaynakları: Nehir, göl ve yer altı suyu yerleşmeyi çekici kılar.
• Toprak verimliliği: Tarıma elverişli alanlar tarihi boyunca nüfusu toplar.

• Sanayi ve hizmetler: İş olanakları nüfusu çeker (çekim faktörü).
• Ulaşım ağları: Düğümlerde (kavşak, liman, geçit) yoğunluk artar.
• Siyasi istikrar: Güvenli bölgeler göç alır.
• Tarihî-kültürel miras: Başkentler, kutsal şehirler, turizm merkezleri nüfusu destekler.

Nüfus genellikle kümelenerek dağılır: kıyılar, akarsu boyları, verimli ovalar, sanayi kuşakları. Bu durum kaynak kullanımı ve çevresel baskıyı da artırabilir.

Aritmetik yoğunluk; toplam nüfusun yüzölçümüne oranıdır. Haritalarda en sık kullanılan yoğunluk türüdür.

Fizyolojik yoğunluk; nüfusun tarıma elverişli alanlara oranıdır. Dağlık ülkelerde aritmetik yoğunluk düşük görünse bile fizyolojik yoğunluk yüksek olabilir.

• Tarım alanı az → fizyolojik yoğunluk yükselir.
• Gıda baskısı ve ithalat ihtiyacı artabilir.

Tarımsal yoğunluk; tarımda çalışan nüfusun tarım alanına oranıdır. Bu değer, tarımın teknoloji düzeyi hakkında ipucu verir.

Nüfus; genel olarak 0–14 (çocuk), 15–64 (çalışma çağı) ve 65+ (yaşlı) gruplarıyla değerlendirilir.

• Çocuk oranı yüksek → eğitim, sağlık ve istihdam baskısı
• Yaşlı oranı yüksek → bakım, emeklilik ve sağlık harcamaları

Piramidin tabanı doğumları; üst kısmı yaşam süresi ve yaşlı nüfus payını anlatır. Sınavlarda piramit yorumunda şu üç soruyu sor:

1. Taban geniş mi dar mı? (doğum)
2. Üst kısım kalın mı ince mi? (yaşam süresi)
3. Ortada “şişkinlik” var mı? (göç veya doğum patlaması)

Kentleşme arttıkça okuryazarlık, hizmet sektörü payı ve kadın istihdamı genellikle artar. Ancak hızlı kentleşme gecekondu, altyapı yetersizliği ve işsizlik gibi sorunlar doğurabilir.

Doğum oranı; nüfusa her yıl eklenen yeni bireylerin göreli ölçüsüdür. Yüksek doğum oranı kısa vadede nüfusu büyütür; uzun vadede eğitim-istihdam planlamasını zorlaştırabilir.

• Sağlık hizmetleri, kültür, şehirleşme, kadınların eğitim düzeyi doğumu etkiler.

Ölüm oranı; sağlık, beslenme, çevre ve afetlerle yakından ilişkilidir. Yaşam süresi arttıkça nüfus piramidinin üst kısmı kalınlaşır.

Nüfus artış hızı; belirli dönemde nüfusun yüzde olarak ne kadar değiştiğini gösterir.