Troposferde yükseğe çıkıldıkça sıcaklık genellikle azalır. Bu azalma “çevresel sıcaklık azalım oranı” olarak ifade edilir.

Dağlar kıyıya paralel uzanırsa deniz etkisi iç kesimlere zor taşınır; karasallık artar ve sıcaklık farkları büyür. Kıyıya dik uzanış, deniz etkisini içeri taşımayı kolaylaştırır.

Bir hava paketi yükselirken genleşir ve soğur; alçalırken sıkışır ve ısınır. Çevre havasıyla kıyaslandığında paket daha sıcaksa yükselmeye devam eder; daha soğuksa yükselmesi zorlaşır.

İnversiyon, yükseklikle sıcaklığın artmasıdır. Genellikle geceleri yerde hızlı soğuma olduğunda veya yüksek basınç alanlarında çöken havanın ısınmasıyla görülür.

Nem; havadaki su buharı miktarıyla ilgilidir. Sıcaklık arttıkça havanın su buharı taşıma kapasitesi artar.

Gün içinde sıcaklık yükselirse (su buharı sabitken) maksimum nem artar ve bağıl nem düşebilir. Akşam sıcaklık düşünce bağıl nem yükselir; sis/çiy oluşumu kolaylaşır.

Isınan hava genleşip hafifler; yoğunluğu azalan hava yükselme eğilimindedir ve yüzeyde basıncı düşürür. Soğuyan hava yoğunlaşır; çöker ve yüzeyde basıncı artırır.

• Adveksiyon: Sıcak/soğuk havayı taşır.
• Karıştırma: Dikey karışımı artırır; gece soğumasını azaltabilir.

Bir hava kütlesi; kaynak bölgesinin sıcaklık ve nem özelliklerini taşır. Kara üzerinde oluşan kütleler daha kuru; deniz üzerinde oluşanlar daha nemli olma eğilimindedir.

Farklı özellikte hava kütlelerinin karşılaşma yüzeyi “cephe”dir. Soğuk cephede sıcaklık hızlı düşebilir; sıcak cephede sıcaklık daha yumuşak artma eğilimindedir.

Nemli hava dağın rüzgâr alan yamacında yükselirken soğur, yoğuşur ve yağış bırakabilir. Dağın diğer yamacına inerken kuru hava sıkışarak ısınır. Bu yüzden Föhn, indiği tarafta havayı hızlı ısıtabilir.

Kara ve denizin farklı ısınması meltemleri oluşturur:

• Deniz meltemi (gündüz): denizden karaya; kıyıyı serinletebilir.
• Kara meltemi (gece): karadan denize; kıyıda gece serinliği artabilir.

Musonlar, kıta ile okyanusun mevsimlik ısınma farkıyla oluşan büyük ölçekli rüzgârlardır. Yazın ısınan kıtaya nemli hava taşınabilir; kışın soğuyan kıtadan kuru rüzgârlar esebilir.

Türkiye orta enlemlerde olduğu için mevsim farkı belirgindir. Ancak sıcaklık dağılışı üzerinde denizellik, yükselti ve yer şekilleri çok güçlü etkilere sahiptir.

Erzurum, enlem olarak çok kuzeyde olmasa bile yükseltisi yüksek ve karasallığı belirgin olduğu için kışları çok soğuktur. Antalya ise denizellik ve düşük yükselti nedeniyle kışın daha ılımandır.

İklim bölgeleri; sıcaklık ortalamaları, yıllık sıcaklık farkı ve mevsimsel düzen ile ayırt edilir. Sıcaklığın yanında yağış rejimi de önemlidir, ancak burada odak sıcaklık özellikleridir.

Şehirlerde beton–asfalt yüzeyler ısıyı depolar, bitki örtüsü azalır ve gece ısı kaybı sınırlanır. Bu nedenle şehir merkezleri çevre kırsala göre daha sıcak olabilir.

Sıcaklık sorularında bazen nicel akıl yürütme gerekir: “hangi faktör ısı girişini azaltır/artarır?” gibi. Basit enerji bütçesi ilişkileri bu yorumları güçlendirir.

Durum: Aynı enlemde iki yer: A kıyıda, B iç kesimde. Kışın hangisi daha ılımandır?

Gerekçe: Denizler geç soğur; kıyıda sıcaklık düşüşü sınırlanır. İç kesimde karasallık nedeniyle kış soğuması daha belirgindir.

Adyabatik demek çevreyle ısı alışverişi olmadan sıcaklığın değişmesidir. Hava paketi yükselirken basınç azalır → genleşme olur → sıcaklık düşer. Alçalırken tam tersi gerçekleşir.

Kuru adyabatik sıcaklık azalım oranı yaklaşık 9,8°C / km’dir. Nemli koşullarda yoğuşma ısı açığa çıkarır ve azalma oranı daha küçük olabilir.

Farklı basınç seviyelerindeki hava paketlerini karşılaştırmak için “potansiyel sıcaklık” kullanılır. Aynı hava paketini referans basınca indirgediğimizde alacağı sıcaklık olarak düşünülebilir.

Yorum: Potansiyel sıcaklık artıyorsa atmosfer daha stabil olma eğiliminde olabilir; konveksiyon zorlaşabilir.

1. Soru: Bulutlu gecede minimum sıcaklık neden daha yüksek olabilir?
   Çözüm: Bulutlar uzun dalga radyasyonu geri yayarak yüzeyin ısı kaybını azaltır.
2. Soru: Rüzgâr artarsa günlük sıcaklık farkı nasıl değişir?
   Çözüm: Karışım artar; aşırılıklar azalır; fark genelde küçülür.
3. Soru: Föhn rüzgârı niçin ısıtır?
   Çözüm: Alçalırken sıkışan hava adyabatik olarak ısınır.