LGS - Sözcükte Anlam - 11.Sayfa
Sözcükte Anlam
11. Sayfa: Anlamca tutarlı ve anlamca çelişen ifadeler
Bir cümlede kullanılan sözcük ve ifadeler, anlam bakımından birbirini destekleyebilir ya da çelişebilir. LGS’de bu tür ifadeleri ayırt etme becerisi sıkça ölçülür.
1) Anlamca tutarlı ifadeler
Anlamca tutarlı ifadelerde, cümledeki sözcükler ve söz grupları birbiriyle uyum içindedir. Anlatımda mantık ya da anlam çelişkisi bulunmaz.
Örnek:
“Soğuk havalarda kalın giysiler giymek sağlıklıdır.”
Cümledeki tüm ifadeler birbirini desteklemektedir.
2) Anlamca çelişen ifadeler
Anlamca çelişen ifadelerde, cümlede yer alan sözcükler birbirine ters düşer. Bu durum anlatım bozukluğuna yol açar.
Örnek:
“Bu konuyu kesinlikle belki yarın konuşuruz.”
“Kesinlikle” ve “belki” sözcükleri anlamca çelişmektedir.
3) Çelişkiye yol açan durumlar
- Kesinlik bildiren ve olasılık bildiren sözcüklerin birlikte kullanılması
- Aynı durumu hem olumlu hem olumsuz anlatan ifadeler
- Nicel ve nitel anlamların yanlış eşleştirilmesi
4) LGS ipucu
Cümleyi okurken “Bu ifadeler aynı anda doğru olabilir mi?” sorusunu sor. Cevap “hayır” ise anlamca çelişki vardır.
5) Mini uygulama (kendi kendine düşün)
Aşağıdaki cümleleri değerlendir:
“Bu kitabı her zaman nadiren okurum.”
“Sınava çok iyi hazırlandığı için başarılı oldu.”
Hangisi anlamca tutarlı, hangisi çelişkilidir?
Sonraki sayfada: Anlam daralması ve anlam genişlemesi.
LGS - Sözcükte Anlam - 12.Sayfa
Sözcükte Anlam
12. Sayfa: Anlam daralması ve anlam genişlemesi
Zamanla bazı sözcüklerin anlam alanı daralabilir ya da genişleyebilir. Bu değişim, sözcüğün kullanım alanına göre ortaya çıkar ve LGS’de kavram bilgisi olarak ölçülür.
1) Anlam daralması
Bir sözcüğün eskiden karşıladığı anlamların bir kısmını zamanla kaybederek daha sınırlı bir anlamda kullanılmasına anlam daralması denir.
Örnek:
“Oğlan” sözcüğü eskiden hem kız hem erkek çocuklar için kullanılırken,
günümüzde yalnızca erkek çocuk için kullanılmaktadır.
Bu durum anlam daralmasına örnektir.
2) Anlam genişlemesi
Bir sözcüğün başlangıçta dar olan anlamının, zamanla yeni anlamlar kazanarak daha geniş bir alanı kapsamasına anlam genişlemesi denir.
Örnek:
“Taşıt” sözcüğü, yalnızca belirli araçları anlatırken,
zamanla kara, hava ve deniz araçlarının tümü için kullanılmaya başlanmıştır.
Bu durum anlam genişlemesine örnektir.
3) Anlam değişmesi
Bazı sözcükler zamanla ilk anlamlarından tamamen uzaklaşarak farklı bir anlam kazanabilir. Bu duruma anlam değişmesi denir.
Örnek:
“Yavuz” sözcüğü eskiden “kötü, sert” anlamındayken,
günümüzde “yiğit, cesur” anlamında kullanılmaktadır.
4) LGS ipucu
Sorularda genellikle “zamanla”, “eskiden”, “günümüzde” gibi ifadeler yer alır. Bu ipuçları, anlam daralması ya da genişlemesini yakalamana yardımcı olur.
5) Mini uygulama (kendi kendine düşün)
Aşağıdaki sözcükleri düşün:
“telefon”
“bilgisayar”
Bu sözcüklerin anlamları zamanla nasıl değişmiş olabilir?
Sonraki sayfada: Anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi.
LGS - Sözcükte Anlam - 13.Sayfa
Sözcükte Anlam
13. Sayfa: Anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi
Bazı sözcükler zamanla toplumun bakış açısına göre daha olumlu ya da daha olumsuz anlamlar kazanabilir. Bu değişimler anlam iyileşmesi ve anlam kötüleşmesi olarak adlandırılır.
1) Anlam iyileşmesi
Bir sözcüğün zamanla taşıdığı olumsuz anlamı kaybedip daha olumlu bir anlam kazanmasına anlam iyileşmesi denir.
Örnek:
“Yavuz” sözcüğü eskiden “sert, kötü” anlamındayken,
günümüzde “yiğit, cesur” anlamında kullanılmaktadır.
Bu durum anlam iyileşmesine örnektir.
2) Anlam kötüleşmesi
Bir sözcüğün zamanla taşıdığı olumlu anlamı kaybederek daha olumsuz bir anlam kazanmasına anlam kötüleşmesi denir.
Örnek:
“Canavar” sözcüğü eskiden “canlı varlık” anlamındayken,
günümüzde “korkunç, zalim” anlamında kullanılmaktadır.
Bu durum anlam kötüleşmesine örnektir.
3) LGS’de nasıl sorulur?
- “Zamanla olumlu anlam kazanmıştır.” → Anlam iyileşmesi
- “Günümüzde olumsuz anlamda kullanılmaktadır.” → Anlam kötüleşmesi
- Sözcüğün geçmiş ve güncel anlamları karşılaştırılır.
4) Mini uygulama (kendi kendine düşün)
Aşağıdaki sözcükleri değerlendir:
“acayip”
“garip”
Bu sözcükler zamanla olumlu mu, olumsuz mu bir anlam kazanmıştır?
Sonraki sayfada: Anlam aktarması ve duyu aktarması.
LGS - Sözcükte Anlam - 14.Sayfa
Sözcükte Anlam
14. Sayfa: Anlam aktarması ve duyu aktarması
Sözcükler bazen bir kavramdan başka bir kavrama aktarılarak kullanılır. Bu tür kullanımlar anlam aktarması ve duyu aktarması olarak adlandırılır ve LGS’de ayırt edilmesi istenir.
1) Anlam aktarması
Bir varlığa ait özelliğin, benzerlik ilgisi kurularak başka bir varlığa aktarılmasına anlam aktarması denir. Bu kullanım anlatımı daha etkili hâle getirir.
Örnek:
“Soğuk bakışlar attı.”
“Soğuk” sözcüğü sıcaklık değil,
davranış özelliğini anlatmak için kullanılmıştır.
Bu bir anlam aktarmasıdır.
2) Duyu aktarması
Bir duyuyla algılanabilen bir özelliğin, başka bir duyuya aktarılmasıyla yapılan anlatıma duyu aktarması denir. Bu kullanım özellikle betimlemelerde görülür.
Örnek:
“Tatlı bir sesle konuştu.”
“Tatlı” tat alma duyusuna aittir,
burada işitme duyusuna aktarılmıştır.
3) Anlam aktarması – duyu aktarması farkı
- Anlam aktarmasında varlıklar arası benzerlik vardır.
- Duyu aktarmasında duyular arasında geçiş vardır.
- Duyu aktarması, anlam aktarmasının özel bir türü sayılır.
4) LGS ipucu
Cümledeki niteleyici sözcüğün hangi duyuya ait olduğunu belirle. Eğer başka bir duyuya aktarılmışsa, bu bir duyu aktarmasıdır.
5) Mini uygulama (kendi kendine düşün)
Aşağıdaki ifadeleri incele:
“Yumuşak bir bakış”
“Keskin bir koku”
Bu kullanımlar anlam mı, duyu mu aktarmasıdır?
Sonraki sayfada: Dolaylama ve örtmece.
LGS - Sözcükte Anlam - 15.Sayfa
Sözcükte Anlam
15. Sayfa: Dolaylama ve örtmece
Bazı kavramlar doğrudan söylenmek yerine dolaylı ya da daha yumuşak bir ifadeyle anlatılır. Bu anlatım biçimleri dolaylama ve örtmece olarak adlandırılır.
1) Dolaylama
Tek bir sözcükle anlatılabilecek bir kavramın, birden fazla sözcük kullanılarak dolaylı biçimde anlatılmasına dolaylama denir.
Örnek:
“Derslerin yıldızı”
Bu ifade “çok başarılı öğrenci” anlamında
dolaylama yoluyla kullanılmıştır.
2) Örtmece (güzel adlandırma)
Kulağa sert, kaba ya da rahatsız edici gelebilecek bir kavramın daha nazik ve yumuşak bir ifadeyle anlatılmasına örtmece denir.
Örnek:
“İşten çıkarılmak” yerine
işine son verilmek
Anlatım daha yumuşak hâle getirilmiştir.
3) Dolaylama – örtmece farkı
- Dolaylamada anlatım dolaylıdır, yumuşatma şart değildir.
- Örtmecede amaç, rahatsız edici anlamı yumuşatmaktır.
- Her örtmece bir dolaylamadır; ancak her dolaylama örtmece değildir.
4) LGS ipucu
Cümlede anlatım bilinçli olarak yumuşatılmışsa örtmece; tek kelime yerine daha uzun bir ifade tercih edilmişse dolaylama düşünülmelidir.
5) Mini uygulama (kendi kendine düşün)
Aşağıdaki ifadeleri değerlendir:
“Hayata gözlerini yummak”
“Okulun gururu”
Hangisi dolaylama, hangisi örtmecedir?
Sonraki sayfada: Yakıştırma ve ad aktarması.
LGS - Sözcükte Anlam - 16.Sayfa
Sözcükte Anlam
16. Sayfa: Yakıştırma ve ad aktarması
Sözcükler bazen gerçek anlamlarının dışına çıkarak benzetme ya da ilişki kurma yoluyla kullanılır. Bu sayfada yakıştırma ve ad aktarması ele alınmaktadır.
1) Yakıştırma
Bir varlığa, kendisinde bulunmayan bir özelliğin benzetme yoluyla verilmesine yakıştırma denir. Bu anlatımda hayal gücü ön plandadır.
Örnek:
“Güneş bugün bize gülümsüyordu.”
Güneşe insana ait bir özellik yüklenmiştir.
Bu kullanım yakıştırmadır.
2) Yakıştırmanın özellikleri
- Hayali ve sanatsal anlatım içerir.
- Gerçek dışı bir benzetme söz konusudur.
- Anlam aktarmasıyla karıştırılmamalıdır.
3) Ad aktarması
Bir kavramın, kendisiyle ilgili başka bir kavramın adıyla anlatılmasına ad aktarması denir. Burada benzerlik değil, yakın ilişki vardır.
Örnek:
“Bütün sınıf ayağa kalktı.”
Burada “sınıf” kelimesi,
öğrenciler anlamında kullanılmıştır.
Bu bir ad aktarmasıdır.
4) Yakıştırma – ad aktarması farkı
- Yakıştırmada hayalî benzetme vardır.
- Ad aktarmasında gerçek ilişki bulunur.
- Ad aktarmasında mecaz zorunlu değildir.
5) Mini uygulama (kendi kendine düşün)
Aşağıdaki cümleleri incele:
“Duvarlar kulak kesilmişti.”
“Bugün okul çok sessizdi.”
Hangi cümlede yakıştırma, hangisinde ad aktarması vardır?
Sonraki sayfada: Söz sanatlarının sözcükte anlama etkisi.
LGS - Sözcükte Anlam - 17.Sayfa
Sözcükte Anlam
17. Sayfa: Söz sanatlarının sözcükte anlama etkisi
Söz sanatları, anlatımı daha güçlü ve etkileyici hâle getirmek için kullanılır. Sözcükler bu sanatlar sayesinde gerçek anlamlarının dışına çıkabilir ve yeni anlamlar kazanabilir. LGS’de bu kullanımların doğru yorumlanması beklenir.
1) Benzetme (teşbih)
Benzetme, aralarında benzerlik bulunan iki varlıktan zayıf olanın güçlü olana benzetilmesidir. Bu kullanım sözcüklerin anlamını zenginleştirir.
Örnek:
“Aslan gibi cesur bir çocuktu.”
“Cesur” özelliği aslana benzetilerek anlatılmıştır.
2) Kişileştirme (teşhis)
İnsan dışındaki varlıklara, insana ait özelliklerin verilmesine kişileştirme denir. Bu sanat, anlatımı canlı kılar.
Örnek:
“Rüzgâr bugün öfkeyle esiyordu.”
Rüzgâra insana özgü bir duygu yüklenmiştir.
3) Abartma (mübalağa)
Bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermeye abartma denir. Sözcüklerin anlamı bu yolla güçlendirilir.
Örnek:
“Saatlerdir seni bekliyorum.”
Bekleme süresi abartılarak verilmiştir.
4) LGS ipucu
Cümledeki sözcüğün gerçek mi yoksa sanatsal bir anlamda mı kullanıldığını ayırt et. Sanatsal kullanım varsa, sözcükte anlam değişmiştir.
5) Mini uygulama (kendi kendine düşün)
Aşağıdaki ifadeleri incele:
“Bulutlar bize küsmüştü.”
“Bu yolu bin kere yürüdüm.”
Hangi söz sanatları kullanılmıştır?
Sonraki sayfada: Anlam ilişkileri ve LGS soru tipleri.
LGS - Sözcükte Anlam - 18.Sayfa
Sözcükte Anlam
18. Sayfa: Anlam ilişkileri ve LGS soru tipleri
Sözcükler ve ifadeler arasında kurulan anlam ilişkileri, LGS Türkçe testinde en sık ölçülen becerilerden biridir. Bu sayfada, sınavda karşılaşılan temel soru tipleri üzerinden anlam ilişkileri ele alınmaktadır.
1) Yakın – eş – zıt anlam ilişkileri
Sorularda sözcükler arasındaki benzerlik ya da karşıtlık ilişkisini bulman istenir. Bu tür sorular genellikle kelime bilgisini ölçer.
Örnek soru türü:
“Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ‘cesur’ sözcüğüyle
yakın anlamlıdır?”
2) Cümlede anlam ilişkisi
Bu soru tipinde bir sözcüğün ya da ifadenin cümleye kattığı anlam sorgulanır. Sözcük tek başına değil, cümlenin bütünüyle değerlendirilmelidir.
Örnek soru türü:
“Bu cümlede altı çizili sözcük,
aşağıdakilerden hangisinde
aynı anlamda kullanılmıştır?”
3) Anlamca uygunluk
Anlamca uygunluk sorularında, verilen sözcük ya da ifadenin cümleye uyup uymadığı sorgulanır. Mantık ve anlam bütünlüğü önemlidir.
Örnek soru türü:
“Bu cümlede boş bırakılan yere
aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?”
4) LGS çözüm stratejisi
- Sözcüğü mutlaka cümle içinde değerlendir.
- Anlamca yakın ama tam örtüşmeyen seçeneklere dikkat et.
- Aşırı yorumdan kaçın, cümlede verilen ipuçlarına odaklan.
5) Mini uygulama (kendi kendine düşün)
Aşağıdaki sözcükleri düşün:
“kararlı”, “azimli”, “inatçı”
Hangileri birbirine yakın anlamlıdır,
hangisi farklı bir anlam taşır?
Sonraki sayfada: LGS çıkmış soru mantığı ve genel tekrar.
LGS - Sözcükte Anlam - 19.Sayfa
Sözcükte Anlam
19. Sayfa: LGS çıkmış soru mantığı ve örnek çözüm yaklaşımı
LGS’de sözcükte anlam soruları genellikle ezbere bilgi değil, yorumlama ve ayırt etme becerisini ölçer. Bu nedenle soru kökünü doğru okumak ve cümlede verilen ipuçlarını yakalamak çok önemlidir.
1) LGS’de sözcükte anlam soruları nasıl gelir?
- Bir sözcüğün cümleye kattığı anlam sorulur.
- Aynı sözcüğün farklı cümlelerdeki anlamları karşılaştırılır.
- Deyim, mecaz, benzetme gibi kullanımlar ayırt ettirilir.
- Anlamca uygun ya da uygun olmayan seçenek bulunur.
2) Soru kökünü doğru okuma
Sözcükte anlam sorularında hata yapılmasının en büyük nedeni, soru kökündeki ifadelerin gözden kaçırılmasıdır. “Aynı anlamda”, “farklı anlamda”, “yakın anlamda değildir” gibi ifadeler mutlaka dikkate alınmalıdır.
Soru kökünü okurken:
Altını çizerek okuma alışkanlığı,
yanlış seçeneğe gitme ihtimalini azaltır.
3) Seçenek eleme stratejisi
Tüm seçenekleri doğru gibi okumak yerine, cümleyle uyuşmayan anlamları hızlıca elemek gerekir. Bu yöntem, doğru cevaba ulaşmayı kolaylaştırır.
Eleme yaparken şu sorular sorulabilir:
“Bu sözcük cümlede gerçekten bu anlamda mı kullanılmış?”
4) Sık yapılan hatalar
- Sözcüğü sözlük anlamıyla değerlendirmek
- Cümlenin tamamını okumadan karar vermek
- Yakın anlamlı sözcükleri eş anlamlı sanmak
5) Mini uygulama (kendi kendine analiz)
“Bu sözleri duyunca içim ısındı.”
Bu cümlede “ısınmak” sözcüğü gerçek mi,
mecaz anlamda mı kullanılmıştır?
Sonraki sayfada: Genel tekrar ve özet tablo.
LGS - Sözcükte Anlam - 20.Sayfa
Sözcükte Anlam
20. Sayfa: Genel tekrar ve konu özeti
Bu sayfada Sözcükte Anlam konusunun LGS’de çıkan tüm temel başlıkları özet hâlinde bir araya getirilmiştir. Amaç, sınav öncesi hızlı ve etkili bir tekrar yapabilmektir.
1) Anlam türleri özeti
- Gerçek anlam: Sözcüğün sözlükteki ilk anlamı
- Mecaz anlam: Gerçek anlamdan uzaklaşmış kullanım
- Terim anlam: Bilim, sanat, spor alanlarına özgü anlam
- Somut – Soyut: Duyularla algılanabilen / algılanamayan
2) Sözcükler arası anlam ilişkileri
- Eş anlam: Anlamı aynı olan sözcükler
- Yakın anlam: Anlamca benzer ama birebir olmayan
- Zıt anlam: Anlamca karşıt sözcükler
- Çok anlamlılık: Sözcüğün cümleye göre anlam kazanması
3) Anlam olayları
- Anlam daralması – genişlemesi
- Anlam iyileşmesi – kötüleşmesi
- Anlam aktarması – duyu aktarması
- Ad aktarması – yakıştırma
4) Kalıplaşmış ifadeler
- Deyimler: Durum anlatır, mecazlıdır
- Atasözleri: Öğüt verir, geneldir
- Özdeyişler: Söyleyeni bellidir
- Dolaylama – örtmece: Dolaylı ve yumuşak anlatım
5) LGS için altın kurallar
- Sözcüğü asla tek başına değerlendirme
- Cümledeki anlam bütünlüğüne bak
- Yakın anlam ile eş anlamı karıştırma
- Soru kökündeki ifadeleri mutlaka dikkate al
Sözcükte anlam konusunun tamamı bu sayfayla birlikte bitirilmiştir. Düzenli tekrar ve bol soru çözümüyle LGS’de bu konudan yüksek başarı elde edilebilir.