TYT - Bilgi Felsefesi - Orta Test - Bilgi Felsefesi 1 - 3
Doğru cevap: C
Kant’a göre bilginin oluşumunda aşağıdakilerden hangisi doğru bir değerlendirmedir?
A
Bilgi yalnızca duyularla elde edilir; akıl ikincil önemdedir.
B
Bilgi yalnızca akılla elde edilir; deneyim gereksizdir.
C
Bilgi, duyuların sağladığı içerik ile zihnin a priori formlarının birleşmesiyle oluşur.
D
Bilgi, tamamen toplumsal koşullarca belirlenir ve evrensel olamaz.
Çözüm
Kant, bilginin hem deneyimden gelen içerik hem de zihnin a priori (zaman-mekân ve kategoriler) yapılarıyla kurulduğunu savunur. Bu yüzden bilgi ne yalnızca duyum ne de yalnızca akıldır.
2. soru
TYT - Bilgi Felsefesi - Orta Test - Bilgi Felsefesi 2 - 1
Doğru cevap: C
Kant’a göre bilginin oluşumunda aşağıdakilerden hangisi zorunlu olarak birlikte bulunur?
A
Yalnızca duyumlar (a posteriori veriler)
B
Yalnızca aklın doğuştan ilkeleri (a priori formlar)
C
Duyumların sağladığı içerik ile zihnin a priori formlarının birleşimi
D
Sezgi yoluyla doğrudan kavranan değişmez idealar
Çözüm
Kant’a göre bilgi, duyuların sağladığı malzemenin zihnin a priori formlarıyla (ör. zaman-mekân, kategoriler) işlenmesiyle oluşur. Yalnız duyum ya da yalnız akıl tek başına bilgiye yetmez.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: A
Kant’a göre "Her olayın bir nedeni vardır" önermesinin sentetik a priori olmasını en iyi açıklayan seçenek hangisidir?
A
Deneyden türetilmeyip deneyin mümkün olmasının koşulu olması ve bilgiye içerik katması
B
Sadece kavram çözümlemesiyle doğrulanması ve yeni bilgi vermemesi
C
Salt deneyle doğrulanabilmesi ve bu nedenle zorunlu olmaması
D
Metafizik bir sezgiyle bilinebilmesi ve deneyle ilişkisiz olması
Çözüm
Kant’a göre nedensellik, deneyden çıkarılan bir genelleme değil, deneyin düzenli bir deneyim olarak kurulmasının koşuludur. Bu yüzden a priori ve zorunludur; aynı zamanda analitik değil, sentetiktir.
Duyuların yanıltıcılığını aşarak matematiksel doğruların bile şüpheye açık olabileceğini göstermek
B
Tanrı’nın varlığını doğrudan kanıtlayarak şüpheyi sona erdirmek
C
Bilginin kaynağının yalnızca deney olduğunu göstermek
D
Toplumsal uzlaşının doğruluğu belirlediğini temellendirmek
Çözüm
Kötü cin varsayımı, en kesin görünen akıl yürütmelerin bile sistemli bir aldatma altında yanlış olabileceğini düşünmeye yarar. Böylece şüphe en uç noktaya taşınır ve kesin temel aranır.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: A
Popper’ın yanlışlanabilirlik ölçütüne göre aşağıdaki ifadelerden hangisi bilimsel bir hipotez olmaya en uygundur?
A
Uygun koşullarda saf su 1 atmosfer basınçta 100°C’de kaynar.
B
Evrenin temelinde gözlemlenemeyen bir amaç vardır.
C
Her olayın ardında ölçülemeyen bir güç bulunur.
D
İnsan davranışları her zaman görünmez bir kader tarafından belirlenir.
Çözüm
Popper’a göre bilimsel önerme, onu yanlışlayabilecek gözlem koşullarını açıkça içermelidir. A seçeneği test edilebilir ve belirli bir gözlemle yanlışlanabilir; diğerleri yanlışlanmaya kapalıdır.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: A
Rasyonalist bir filozof ile empirist bir filozof, “Matematik önermeleri nasıl bilinir?” sorusunu tartışıyor. Rasyonalist, matematik önermelerinin zorunlu ve evrensel olmasını onların kaynağının deney olamayacağına kanıt sayıyor; empirist ise tüm kavramların deneyden geldiğini savunuyor. Bu tartışmada rasyonalistin empiriste yönelteceği en güçlü itiraz aşağıdakilerden hangisidir?
A
Deney, tekil ve değişken olgular verir; bu yüzden deneyden zorunlu ve evrensel doğrular türetilemez.
B
Deney, duyuların yanılabilirliği nedeniyle hiçbir bilgi üretemez.
C
Matematik önermeleri, toplumsal uzlaşıyla belirlendiği için deneyden bağımsızdır.
D
Matematik önermeleri yalnızca dilsel tanımlardan ibarettir; bu nedenle doğruluk taşımaz.
Çözüm
Rasyonalist, zorunluluk ve evrenselliğin deneyden çıkamayacağını vurgular. Deney tekil olgular sağladığı için matematik gibi zorunlu doğruların kaynağı olamaz. Diğer şıklar empirizmin temel tezini hedef almayan veya farklı görüşlere kayar.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Gettier tarzı bir örnekte kişi, güçlü görünen ama yanlış bir kanıta dayanarak doğru bir sonuca ulaşır. Bu durumda “gerekçelendirilmiş doğru inanç” tanımı bilgi için yetersiz görülür. Bu eleştirinin hedef aldığı sorun aşağıdakilerden hangisidir?
A
Doğruluğun ölçütünün uzlaşım olması
B
Gerekçelendirme ile doğruluk arasında tesadüfi bir bağ kurulabilmesi
C
Bilginin tamamen öznel olması
D
İnancın bilgi için gereksiz olması
Çözüm
Gettier örneklerinde inanç doğru ve gerekçeli olsa bile doğruluk, gerekçeyle uygun biçimde bağlantılı değildir; sonuç şans eseri doğrudur. Bu, gerekçelendirme-doğruluk ilişkisindeki tesadüf sorununu gösterir. Böylece JTB tanımı eksik kalır.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: C
Bir filozof şöyle der: “Dış dünyaya ilişkin tüm inançlarımız, duyularımızın güvenilirliğine dayanır; fakat duyuların güvenilirliğini yine duyulara başvurmadan kanıtlayamayız.” Bu yaklaşım aşağıdaki bilgi sorunlarından hangisini dile getirir?
A
Doğruluk kuramları arasındaki uyuşmazlık
B
Tümevarımın gerekçelendirilmesi problemi
C
Döngüsellik (kısır döngü) problemi
D
Dil ile gerçeklik arasındaki kopukluk problemi
Çözüm
Duyuların güvenilirliğini temellendirmek için yine duyulara dönmek gerekmesi kısır döngüdür. Argüman, bir kaynağı kendisiyle doğrulama sorununu vurgular. Bu nedenle döngüsellik problemidir.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: B
Hume’a göre “Güneş yarın doğacaktır.” yargısı, geçmişte güneşin doğmuş olmasına dayanarak kurulur; ancak geçmişten geleceğe geçişi zorunlu kılan mantıksal bir bağ gösterilemez. Bu görüş aşağıdakilerden hangisini temellendirir?
A
Tümdengelimsel akıl yürütmenin zorunlu olarak hatalı olduğunu
B
Tümevarımın rasyonel olarak kesin biçimde gerekçelendirilemeyeceğini
C
Doğuştan fikirlerin bilginin tek kaynağı olduğunu
D
Bilginin yalnızca sezgiyle elde edilebileceğini
Çözüm
Hume, geleceğe ilişkin beklentilerin alışkanlığa dayandığını, mantıksal zorunluluk taşımadığını savunur. Bu, tümevarımın kesin rasyonel temellendirmesinin yapılamayacağı sonucuna götürür. Dolayısıyla doğru seçenek tümevarım problemidir.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: A
Aşağıdaki argümanlardan hangisi, Hume’un “nedensellik” eleştirisine dayanarak tümevarımsal çıkarımın mantıksal zorunluluk içermediğini en iyi ifade eder?
A
Nedensellik ilişkisi, deneyde sürekli birlikte görülen olayların alışkanlıkla bağlanmasından ibarettir; bu nedenle geleceğin geçmişe benzemesi mantıksal olarak zorunlu değildir.
B
Nedensellik, aklın doğuştan getirdiği bir kategoridir; bu yüzden tümevarım zorunlu olarak geçerlidir.
C
Nedensellik, nesnelerin özünde bulunan zorunlu bir bağdır; bu bağ zorunlu olduğu için tümevarım kesin bilgi verir.
D
Nedensellik, yalnızca matematiksel önermelerde bulunur; doğa bilimleri ise tümdengelime dayanır.
Çözüm
Hume’a göre zorunlu nedensel bağ deneyde verilmez; yalnızca ardışıklık ve bitişiklik gözlenir. Geleceğin geçmişe benzeyeceği inancı alışkanlıktır, mantıksal bir zorunluluk değildir.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: B
Aşağıdaki ifadelerden hangisi, Kant’ın bilgi anlayışında “sentetik a priori” yargıların imkânını en doğru biçimde temellendirir?
A
Bilginin kaynağı yalnızca deneydir; bu nedenle zorunluluk ancak alışkanlıkla açıklanır.
B
Zihin, deney verilerini uzay-zaman formları ve kategorilerle kurucu biçimde düzenlediği için deneyden bağımsız zorunlu-yeni bilgi mümkündür.
C
Doğuştan idealar, deneyden önce hazır olduğundan tüm zorunlu doğrular analitiktir.
D
Doğruluk, önermenin olgulara uygunluğudur; bu yüzden a priori yargılar yalnızca tanım doğrularıdır.
Çözüm
Kant’a göre uzay-zaman ve kategoriler deneyin koşullarıdır; deney verisi bu formlar altında kurulur. Bu sayede zorunlu (a priori) ve aynı zamanda genişletici (sentetik) yargılar mümkün olur.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: C
Gettier türü karşı-örneklerin klasik “bilgi = gerekçelendirilmiş doğru inanç” tanımına yönelttiği temel itiraz aşağıdakilerden hangisidir?
A
Doğruluk koşulu gereksizdir; yanlış inançlar da bilgi sayılabilir.
B
İnanç koşulu gereksizdir; kişi inanmasa da bilgiye sahip olabilir.
C
Gerekçelendirme doğru inancı bilgiye dönüştürmek için her zaman yeterli değildir; şans eseri doğruluk bilgi üretmez.
D
Bilgi yalnızca toplumsal uzlaşıyla oluşur; bireysel gerekçelendirme anlamsızdır.
Çözüm
Gettier örneklerinde kişi güçlü bir gerekçeye dayanarak doğruya ulaşır, ancak doğruluk tesadüfîdir. Bu durum, gerekçelendirilmiş doğru inancın bilgi için yeterli olmadığını gösterir.
