1. bölüm

Bilgi Felsefesine Giriş: Soru Nedir? 1.sayfa

Lise - Genel Sınav - Bilgi Felsefesi - 1. Sayfa

Bilgi Felsefesine Giriş: Soru Nedir?

Bilgi Felsefesi Sayfa 1/20

Bilgi felsefesi (epistemoloji), “Ne biliyoruz?”, “Nasıl biliyoruz?” ve “Bilgiyi doğru kılan nedir?” sorularını inceler. Bu alan, günlük hayattaki “eminim” duygusunu felsefi ölçütlerle test eder.

Temel kavramlar

Merkezde üç kavram vardır: özne (bilen), nesne (bilinen) ve doğruluk. “Bilmek”, yalnızca bir şeye inanmak değildir; inancın gerekçelendirilmiş ve doğru olması beklenir.

İnanç: “p doğrudur” diye kabul etmek
Doğruluk: p’nin gerçekten öyle olması
Gerekçe: p’ye inanmayı destekleyen nedenler

Sembolik gösterim

K (S, p)

= “S öznesi, p önermesini bilir.”

Neden önemli?

Bilgi ölçütleri net değilse; bilim, tarih, haber ve günlük kararlar kolayca dogmatizm (sorgusuz kesinlik) ya da kuşkuculuk (hiçbir şey bilinemez) uçlarına savrulabilir.

Mini not

Epistemoloji, “bilgi”yi sadece içerik olarak değil, aynı zamanda haklı çıkarma süreçleri olarak ele alır.

2. bölüm

Bilgi Türleri: Gündelik, Bilimsel, Felsefi 2.sayfa

Lise - Genel Sınav - Bilgi Felsefesi - 2. Sayfa

Bilgi Türleri: Gündelik, Bilimsel, Felsefi

Bilgi Felsefesi Sayfa 2/20

Bilgi tek tip değildir. Kaynağına, doğrulanma biçimine ve amaçlarına göre ayrılır. Bu ayrım, sınavlarda kavram karmaşasını azaltır.

Sınıflandırma

En sık kullanılan ayrım: gündelik bilgi, bilimsel bilgi, felsefi bilgi ve dini/mitolojik bilgi.

Gündelik bilgi

Deneyim ve alışkanlığa dayanır; hızlıdır ama genelde sistematik değildir.

Bilimsel bilgi

Yöntemli, test edilebilir, eleştiriye açık; ölçüm ve modellemeye yaslanır.

Felsefi bilgi

Kavram analizi, akıl yürütme, tutarlılık; “neden” sorusunu derinleştirir.

Dini/mitolojik bilgi

Vahiy, gelenek, kutsal metin; doğrulama ölçütleri farklıdır.

Sınav ipucu

Bilim “nasıl işliyor?”u açıklarken, felsefe çoğu zaman “neden böyle bir açıklama mümkün?” sorusunu sorar. İkisi çatışmak zorunda değildir; farklı düzlemlerde çalışabilir.

3. bölüm

Bilginin Unsurları: Özne, Nesne, Doğruluk 3.sayfa

Lise - Genel Sınav - Bilgi Felsefesi - 3. Sayfa

Bilginin Unsurları: Özne, Nesne, Doğruluk

Bilgi Felsefesi Sayfa 3/20

Bir şeyin bilgi sayılabilmesi için bilen özne ile bilinen içerik arasında uygun bir ilişki kurulmalıdır. Bu ilişkiyi anlamak, “yanılma”yı da açıklamayı sağlar.

Özne–nesne ilişkisi

Özne (S), bir önermeye (p) inanır. Nesne ise genellikle p’nin konusu olan durumdur. Bilgi, öznenin zihnindeki bir durum (inanç) ile dış dünyanın (ya da matematiksel/soyut alanın) uyumunu tartışır.

Örnek

“Su 100°C’de kaynar.” ifadesi koşullara bağlıdır (basınç). Bu yüzden bilgi iddiası çoğu zaman şartlı bir yapıya sahiptir.

Doğruluk ne demek?

Doğruluk için farklı teoriler vardır: uygunluk (gerçeğe uyma), tutarlılık (inançlar bütünüyle uyum), yarar/pragmatik (işe yaraması), uzlaşım (dil/kurallar). Epistemoloji, doğruluk teorileriyle yakından ilişkilidir.

4. bölüm

Klasik Bilgi Tanımı: Gerekçelendirilmiş Doğru İnanç 4.sayfa

Lise - Genel Sınav - Bilgi Felsefesi - 4. Sayfa

Klasik Bilgi Tanımı: Gerekçelendirilmiş Doğru İnanç

Bilgi Felsefesi Sayfa 4/20

Uzun süre “bilgi” şu üç koşulla tanımlandı: (1) S, p’ye inanır. (2) p doğrudur. (3) S’nin p’ye inanması için gerekçesi vardır.

Üç koşul

İnanç: S, p’ye inanır.
Doğruluk: p doğrudur.
Gerekçe: S’nin p için iyi nedenleri vardır.

Neden “gerekçe” şart?

Doğruyu tesadüfen tutturmak bilgi sayılmayabilir. Gerekçe, tesadüfü azaltmayı hedefler.

Sembolik biçim

Klasik şema bazen şöyle gösterilir:

K (S, p) \leftrightarrow B (S, p) \land p \land J (S, p)

B: inanma (belief), J: gerekçelendirme (justification)

5. bölüm

Gettier Problemi: Üç Koşul Yetiyor mu? 5.sayfa

Lise - Genel Sınav - Bilgi Felsefesi - 5. Sayfa

Gettier Problemi: Üç Koşul Yetiyor mu?

Bilgi Felsefesi Sayfa 5/20

1963’te Edmund Gettier, gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımının bazı durumlarda “tesadüfi doğruluk” üretebildiğini gösteren örnekler verdi. Böylece “+1 koşul” arayışı başladı.

Gettier tipi durumun mantığı

Tipik yapı şudur: S’nin güçlü görünen gerekçesi vardır, S bu gerekçeyle p’ye inanır; p doğru çıkar ama doğru oluş gerekçenin doğru noktaya temasından değil, tesadüfi bir bağlantıdan gelir.

Özet

Sorun, gerekçenin “doğruyu güvenilir biçimde üretmesi” ile ilgilidir.

Gettier sonrası öneriler

Yanlış öncül yok (no false lemma): Gerekçede yanlış halka bulunmasın.
Güvenilirlik (reliabilism): İnanç, çoğunlukla doğru üreten bir süreçten doğsun.
Karşı-olgusal koşullar: p yanlış olsaydı S inanmazdı gibi.

Bilgi Felsefesi Konu Anlatımı