Duhem–Quine tezine göre bir hipotezin test edilmesinde karşılaşılan temel güçlük aşağıdakilerden hangisidir?
A
Hipotezlerin yalnızca matematiksel olarak ifade edilebilmesi
B
Tek bir deneyin, hipotezi doğrudan ve tek başına kesin biçimde doğrulayabilmesi
C
Bir hipotezin, yardımcı varsayımlar ve başlangıç koşullarıyla birlikte sınanması; başarısızlığın hangi unsura ait olduğunun belirlenmesinin zor olması
D
Gözlemlerin bütünüyle kuramdan bağımsız ve tarafsız olması
Çözüm
Duhem–Quine’a göre testler “kuramsal paket”e yöneliktir; hipotez, yardımcı varsayımlar ve ölçüm kabulleriyle birlikte denenir. Bu yüzden olumsuz sonuçta suçun hangi bileşende olduğu kesin olarak ayrıştırılamaz.
Bir tümel önermenin, yalnızca onu doğrulayan örneklerle desteklenebileceğini
B
Bir tümel önermeyi doğrulayan gözlemlerin, her zaman yalnızca ilgili sınıftan gelmesi gerektiğini
C
Bir tümel önermenin, karşı-örnek bulunmadıkça kesin doğru sayılabileceğini
D
Bilimsel açıklamanın yalnızca nedensel ilişkilere dayanabileceğini
Çözüm
“Bütün kuzgunlar siyahtır” önermesi mantıksal olarak “Siyah olmayan hiçbir şey kuzgun değildir” ile eşdeğerdir. Bu nedenle siyah olmayan bir ayakkabı gözlemi bile dolaylı doğrulama sayılabilir; bu da doğrulamanın kapsamını problemli biçimde genişletir.
3. soru
Çözümlü soru 3
Doğru cevap: C
Duhem–Quine tezi, bir kuramın test edilmesiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisini savunur?
A
Her hipotez tek başına ve yalıtık biçimde kesin olarak sınanabilir
B
Gözlem ifadeleri kuramdan tamamen bağımsızdır
C
Bir test, kuramla birlikte yardımcı varsayımlar bütününü sınar; başarısızlık tek bir önermeye kesin olarak yüklenemez
D
Bilimsel açıklamalar zorunlu olarak teleolojik olmalıdır
Çözüm
Duhem–Quine’a göre deney, tek bir hipotezi değil, hipotez + yardımcı varsayımlar ağını birlikte sınar. Bu yüzden olumsuz sonuçta hangi önermenin terk edileceği mantıksal olarak tekil biçimde belirlenemez.
4. soru
Çözümlü soru 4
Doğru cevap: C
Duhem–Quine tezi dikkate alındığında, tek bir deneyin bir kuramı “kesin olarak” yanlışladığı iddiası neden problemli görülür?
A
Çünkü deneyler her zaman öznel yorumlara dayanır ve nesnellik imkânsızdır
B
Çünkü herhangi bir kuram, hiçbir yardımcı varsayım olmadan test edilebilir
C
Çünkü testler kuramla birlikte yardımcı varsayımlar ve ölçüm kabulleri paketini sınar; başarısızlıkta hangisinin hatalı olduğu tek başına belirlenemez
D
Çünkü yanlışlama yalnızca matematiksel önermeler için geçerlidir
Çözüm
Duhem–Quine’a göre deney, izole bir kuramı değil kuram + yardımcı varsayımlar bütününü sınar. Bu yüzden olumsuz sonuçta hatanın hangi bileşende olduğu kesin biçimde ayrıştırılamaz.
5. soru
Çözümlü soru 5
Doğru cevap: C
Kuhn’un bilim anlayışında “paradigma değişimi”nin (bilimsel devrim) en temel göstergesi aşağıdakilerden hangisidir?
A
Mevcut kuramın yeni verilerle adım adım güçlenmesi
B
Bilimsel yöntemin her alanda aynı biçimde uygulanması
C
Anomalilerin birikmesiyle krizin doğması ve yeni bir çerçevenin kabul edilmesi
D
Deneylerin yalnızca nicel ölçümlere dayanması
Çözüm
Kuhn’a göre normal bilim döneminde anomaliler birikir; kriz derinleşince paradigma değişimi gerçekleşir. Devrim, yalnızca kuram eklemesi değil, çerçevenin/topluluğun ölçütlerinin dönüşmesidir.
6. soru
Çözümlü soru 6
Doğru cevap: B
Lakatos’a göre bir araştırma programının “yozlaşan (degenerating)” nitelik kazanması aşağıdakilerden hangisiyle en iyi ifade edilir?
A
Çekirdek varsayımların doğrudan gözlemle doğrulanması
B
Yardımcı hipotezlerin, yeni ve doğrulanan öngörüler üretmeden yalnızca programı kurtarmak için eklenmesi
C
Her yeni deney sonucunda çekirdek varsayımların değiştirilmesi
D
Programın tüm rakip programlarla uyumlu hale getirilmesi
Çözüm
Lakatos’ta ilerleyici program, yeni olguları öngörür ve doğrulatır; yozlaşan program ise ad hoc düzenlemelerle geriye dönük açıklama yapar. Sorun, yardımcı hipotezlerin öngörü gücü kazandırmamasıdır.
7. soru
Çözümlü soru 7
Doğru cevap: B
Kuhn’un bilim anlayışına göre “olağan bilim” döneminde bilim insanlarının temel etkinliği aşağıdakilerden hangisidir?
A
Mevcut paradigmayı kökten reddedip alternatif kuramlar üretmek
Kuramları yalnızca yanlışlama denemelerine tabi tutmak
D
Tüm gözlemleri kuramdan bağımsız, nötr bir dille kaydetmek
Çözüm
Kuhn’a göre olağan bilim, kabul edilmiş paradigma içinde bulmaca çözme faaliyetidir. Amaç paradigmayı yıkmak değil, onun çerçevesinde sorunları çözerek kapsamını ve hassasiyetini artırmaktır.
8. soru
Çözümlü soru 8
Doğru cevap: C
Lakatos’un “bilimsel araştırma programı” kavramında, programın terk edilmesini en iyi gerekçelendiren durum aşağıdakilerden hangisidir?
A
Tek bir aykırı gözlem (anomali) ortaya çıkması
B
Koruyucu kuşakta yardımcı hipotezlerin eklenmesi
C
Programın sürekli ad hoc düzenlemelerle yalnızca geçmişi açıklayıp yeni öngörü üretmemesi (yozlaşması)
D
Programın uzun süre değişmeden kalması
Çözüm
Lakatos’a göre program, yeni ve doğrulanabilir öngörüler üretiyorsa ilerleticidir; yalnızca kurtarma amaçlı ad hoc eklerle ayakta kalıyorsa yozlaşır. Yozlaşan program, daha ilerletici bir programa karşı tercih edilmez.
9. soru
Çözümlü soru 9
Doğru cevap: B
Hempel’in “kapsayıcı yasa (dedüktif-nomolojik) açıklama modeli”ne göre bir olayın bilimsel açıklaması için aşağıdakilerden hangisi zorunludur?
A
Olayın tekil nedeninin sezgisel olarak kavranması
B
Olayın, genel bir yasa(lar) ve başlangıç koşullarından mantıksal olarak çıkarılması
C
Açıklamanın yalnızca istatistiksel korelasyonlara dayanması
D
Açıklamada hiçbir gözlemsel terimin kullanılmaması
Çözüm
Dedüktif-nomolojik modele göre açıklama, genel yasalar ve başlangıç koşullarından açıklanan olayı mantıksal olarak türetmelidir. Böylece açıklama aynı zamanda öndeyi (tahmin) yapma yapısıyla paralellik taşır.
10. soru
Çözümlü soru 10
Doğru cevap: B
Duhem–Quine tezinin bilimsel testlere ilişkin temel iddiası aşağıdakilerden hangisidir?
A
Tek bir deney, tek bir hipotezi kesin olarak doğrular
B
Hipotezler, yardımcı varsayımlar ve arka plan kabulleriyle birlikte sınandığı için tekil hipotezler yalıtık biçimde kesin olarak çürütülemez
C
Bilimsel kuramlar gözlemden tamamen bağımsızdır ve hiçbir şekilde sınanamaz
D
Bilimsel açıklamalar yalnızca metaforik anlatımlardır
Çözüm
Duhem–Quine’a göre deney, kuramı yardımcı varsayımlar ve ölçüm kabulleriyle birlikte test eder. Bu yüzden olumsuz sonuçta hangi varsayımın sorumlu olduğunu kesin biçimde tek başına belirlemek her zaman mümkün değildir.
11. soru
Çözümlü soru 11
Doğru cevap: C
Duhem–Quine tezinin bilimsel sınama açısından en temel sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A
Tek bir deney, bir kuramı doğrudan ve kesin biçimde tek başına çürütür
B
Gözlem cümleleri kuramdan tamamen bağımsız ve nötrdür
C
Bir hipotez, yardımcı varsayımlar ağıyla birlikte sınandığı için olumsuz sonuçta hangi öncülün terk edileceği belirlenemez
D
Bilimsel kuramlar yalnızca doğrulama ile kabul edilir, yanlışlama mümkün değildir
Çözüm
Duhem–Quine’a göre testler tek bir önermeyi değil, hipotez + yardımcı varsayımlar bütününü yoklar. Bu yüzden başarısızlıkta suçun hangi bileşende olduğu mantıksal olarak tekil biçimde belirlenemez.
12. soru
Çözümlü soru 12
Doğru cevap: A
Duhem–Quine tezine göre bir hipotez deneyle çeliştiğinde aşağıdakilerden hangisi zorunlu olarak söylenemez?
A
Hipotez tek başına kesin biçimde yanlışlanmıştır
B
Deney düzeni ve yardımcı varsayımlar sonuç üzerinde etkili olabilir
C
Kuram, yardımcı öncüllerle birlikte bir bütün olarak test edilir
D
Çelişki, ölçüm hatası ya da arka plan varsayımlarından kaynaklanabilir
Çözüm
Duhem–Quine’a göre test edilen şey tek bir hipotez değil, hipotez + yardımcı varsayımlar bütünüdür. Bu yüzden çelişki çıktığında hipotezin tek başına kesin olarak yanlışlandığı söylenemez.
