Sözcükte Yapı 11.sayfa
Sözcükte Yapı
11. Sayfa: Fiil çekimi ve birleşik kip
Fiil çekim ekleri: kip–zaman–kişi
Fiillerde en temel yapı: fiil kökü/gövdesi + (olumsuzluk/yeterlik vb.) + kip-zaman + kişi. Bazı birleşik kiplerde iki zaman unsuru arka arkaya gelir.
- gelmeyeceksiniz = gel- + me (olumsuz) + yecek (gelecek) + siniz (2. çoğul kişi)
- okuyoruz = oku- + yor + uz
- gidebilirdim = git- + e (bağlayıcı) + bil (yeterlik) + ir (geniş) + di (geçmiş) + m (1. tekil)
Birleşik zamanları yakalama
“-di/-miş/-se” gibi ekler, çoğu zaman önceki zamanın hikâyesi/ rivayeti/ şartını kurar. Bu yüzden fiillerde iki katman görebilirsin: örn. “gelecek-ti-niz”.
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 12.sayfa
Sözcükte Yapı
12. Sayfa: Fiilimsiler ve yapı
Fiilimsiler: yapı sorularında kritik
Fiilimsiler; fiil kökünden türeyip isim/sıfat/zarf görevinde kullanılan yapılardır. Yapı açısından genelde yapım eki etkisi taşır (tür değiştirir), ama cümlede görev de üstlenir.
- İsim-fiil: -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş, -mak/-mek → “okuma, gidiş, yazmak”
- Sıfat-fiil: -an/-en, -dik, -ecek, -miş… → “gelen, yazdığı, yapacak”
- Zarf-fiil: -ince, -ken, -ip, -erek… → “gelince, bakıp, gülerek”
Sınav tuzağı
Fiilimsi eklerini sadece “çekim eki” gibi saymak hataya götürür. Çünkü fiil kökünden isim/sıfat/zarf türetir; bu yönüyle yapı sorularında “türetme” etkisi vardır. Sorunun istediği şeye göre (yapım eki sayısı, kelime türü, gövde) dikkatli ol.
Mini Test (TYT/AYT tarzı)
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 13.sayfa
Sözcükte Yapı
13. Sayfa: Ek-fiil, adlaşma ve yapı
Ek-fiil ve adlaşma: AYT’de sık gelir
Ek-fiil (imek kökenli) isim soylu sözcüklere “yüklem olma” veya zaman/kişi değeri katar: “güzeldi”, “öğrenciyim”, “hazırsa”.
Adlaşma: Sıfat-fiil veya sıfatların isim gibi kullanılması. Yapı sorularında, eklerin türünü doğru etkileyecek şekilde düşünülür.
- yorgundum = yorgun (isim/sıfat) + du (ek-fiil geçmiş) + m (kişi)
- öğrenciyim = öğrenci + yim (ek-fiil kişi)
- gelenler = gel- + en (sıfat-fiil) + ler (çokluk) | “gelen” adlaşmıştır
Hızlı ayrım
Ek-fiil; fiil kökü istemez, isim soyluya gelir. “güzel-di”de “-di” zaman eki gibi görünse de, fiil çekimi değil; ek-fiildir.
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 14.sayfa
Sözcükte Yapı
14. Sayfa: Katmanlı türetme ve yapım eki saydırma
Birden fazla yapım eki: katmanlı türetme
AYT’de “kaç yapım eki var?” soruları genelde katmanlı türetmelerden gelir. Her yapım ekinden sonra yeni bir gövde oluşur ve sonrasında yeni ekler gelebilir.
- bilgisizce = bil- (fiil) + gi (isim yapan) → bilgi + siz (sıfat yapan) → bilgisiz + ce (tarz) → bilgisizce
- anlamsızlaştırmak = anlam (isim) + sız (sıfat) → anlamsız + laş (fiil) → anlamsızlaş- + tır (ettirgen) → anlamsızlaştır- + mak (isim-fiil)
- güzelleştirmek = güzel + le (fiil) → güzelle- + ştir (ettirgen) → güzelleştir- + mek
En sık hata
“-laş/-leş” ve “-lA” eklerini tek bir şey sanıp gövdeyi atlamak. Oysa her birinin ayrı etkisi olabilir. Soruda istenen: kaç kez türetme oldu?
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 15.sayfa
Sözcükte Yapı
15. Sayfa: Birleşik sözcükler ve yapı
Birleşik sözcükler: yapı mı yazım mı?
Birleşik sözcükler, iki (veya daha fazla) kelimenin kalıplaşıp tek bir sözcük oluşturmasıdır. TYT’de hem yazım hem de yapı yönüyle sorulabilir.
- Belirtisiz isim tamlamasıyla: aslanyürek, hanımeli (kalıplaşma varsa)
- Fiilimsiyle: gelecekk (kalıplaşmış örnekler bağlama göre) | daha çok “-ecek/-an”lı yapılar
- Yardımcı fiille: fark et-, kabul et-, arz et-
- Birleşik fiil: düşeyaz-, bakakal-, yapabil- (yardımcı unsurla)
Sınav notu
Birleşik sözcükte “ek” arama refleksi yanıltabilir. Bazı birleşikler kök+ek değil, kelime+kelimedir. Yapı sorusunda önce “tek kelime mi, birleşik mi?” diye kontrol et.
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 16.sayfa
Sözcükte Yapı
16. Sayfa: Kısaltmalar ve yabancı kökenli sözcüklerde yapı
Kısaltmalar, yabancı kökenli sözcükler ve eklenme
Modern Türkçede kısaltmalara ve yabancı kökenli sözcüklere ek getirme de sorulabilir. Yapı çözümlemesinde kök, çoğu zaman “kısaltmanın kendisi” veya “alınan kelimenin gövdesi” kabul edilir.
- TBMM’de: TBMM + de (bulunma) | yapı: kök (kısaltma) + çekim eki
- CD’ler: CD + ler (çokluk)
- internetçi: internet + çi (meslek/ilgi bildiren yapım eki)
- romantikleşmek: romantik + leş (fiil yapan) + mek (mastar)
Okunuşa göre ek
Kısaltmalarda ek seçimi çoğu zaman okunuşa göre yapılır: “CD” → “si-di” gibi. Sınavda genellikle doğru yazım verilmiş olur; sen yapı açısından ek türünü belirt.
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 17.sayfa
Sözcükte Yapı
17. Sayfa: Pekiştirme ve ikileme
Pekiştirme, ikileme ve yansıma: sınavın renkli alanı
Bazı sözcükler ekle değil, pekiştirme veya ikileme ile güç kazanır. Yapı sorularında bunlar “türetme” gibi düşünülmez; ayrı bir oluşum yolu olarak değerlendirilir.
- sapasağlam, masmavi: pekiştirme hecesiyle kurulur (sa-, mas-)
- yavaş yavaş, teker teker: ikileme
- pıtırtı, şıngırtı: yansıma kök + türetme ekleri (bazılarında yapım eki de bulunabilir)
Sık karışan
Pekiştirmede ek arama: “masmavi”yi “m-a-s + mavi” diye ekli yapı sanmak hatalıdır. Bu tür sorularda oluşumun “pekiştirme” olduğunu söylemek daha doğrudur.
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 18.sayfa
Sözcükte Yapı
18. Sayfa: Çok ekli kelimeler: ileri seviye çözüm
Zor seviye: çok ekli kelimeleri güvenle çözümleme
Uzun kelimelerde başarı, “tek hamlede” değil katman katman çözmekle gelir. Her adımda şu üçlü kural: kök → yapım → çekim.
- 1) Kelimeyi en sağdan tara: çekim eklerini ayır (hal/kişi/zaman…).
- 2) Kalan parçanın sözlükte bir karşılığı var mı? Varsa gövde olabilir.
- 3) Yapım eklerini soldan sağa “türetilen yeni kelime” mantığıyla ayır.
- 4) Ses olaylarını not et; kökü sözlük biçimiyle yaz.
- duyarsızlaştırılamayacak = duyar (isim/sıfat kök-gövde) + sız (yapım) + laş (yapım) + tır (yapım) + ıl (yapım/çatı) + a (bağlayıcı) + ma (olumsuz/isim-fiil unsuru bağlama göre) + yacak (sıfat-fiil)
- paylaştırıvermişsiniz = pay (isim) + laş (fiil) + tır (ettirgen) + ıver (tezlik/yardımcı unsur) + miş (rivayet) + siniz (kişi)
Mini Test (TYT/AYT tarzı)
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 19.sayfa
Sözcükte Yapı
19. Sayfa: Soru tipleri ve tuzaklar
TYT–AYT soru tipleri ve tuzaklar
Yapı soruları genelde üç şeye zorlar: (1) Ek türünü bul, (2) Kök/gövdeyi doğru seç, (3) Ek saydır. Tuzaklar ise “aynı görünen farklı işlevler” ve “ses olayları”dır.
- -de/-da: ek mi bağlaç mı?
- -ki: zamir/ek farklılığı (evdeki/ki bağlacı gibi) | soruya göre değerlendirilir
- Fiilimsi eklerini “çekim eki” gibi görüp yanlış saymak
- Ses olayı yüzünden kökü yanlış almak (ağzı → ağz- sanmak)
- Birleşik sözcüklerde ek aramak (farketmek, hissetmek)
Sınav çözüm algoritması (kısa)
1) Kelime tek mi birleşik mi?
2) Kök türü (isim/fiil) nedir?
3) Yapım ekleriyle kaç kez türetildi?
4) Çekim ekleri nerede başlıyor?
5) Ses olayı varsa “sözlük kökü”nü geri getir.
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.
Sözcükte Yapı 20.sayfa
Sözcükte Yapı
20. Sayfa: Karma tekrar ve ileri seviye test
Final: Karma alıştırma (zor seviye) + özet
Bu sayfada amaç, öğrendiğin bütün parçaları tek tabloda birleştirmek: uzun kelimede katmanları görmek, yapım–çekim ayrımını kaçırmamak ve ses olayına takılmamak.
- Kök anlam taşır; yapım eki yeni kelime yapar; çekim eki cümlede görevlendirir.
- Genelde sıralama: yapım → çekim. Önce türet, sonra görevlendir.
- Ses olayları kökü değiştirmez; sadece görünümü değiştirir.
- Kaynaştırma harfleri ek değildir; bağlantı sağlar.
Mini Test (TYT/AYT tarzı)
Son uyarı
Yapı sorusunda “tek doğru” bazen sorunun istediği ölçüte göre değişir. Soru “kaç yapım eki” diyorsa türetme katmanlarına odaklan; “kök” diyorsa en anlamlı en küçük parçayı hedefle.
Sonraki sayfada konu derinleşir: kavramları örnek üzerinde parça parça ayırmayı unutma.