Sözcükte yapı; bir kelimenin kökünü, aldığı ekleri ve bu eklerin kelimenin görevini/anlamını nasıl değiştirdiğini inceler. sınav’de temel ayrımlar; sınav’de ise derin çözümleme, ek dizilimi ve yanılgılar önem kazanır.

Ana hedef: “Bu kelime hangi parçaların birleşimiyle oluşmuş?” sorusuna kanıtlı cevap vermek.

Her kelime için sırayla şunları sor:
1) Kök neresi?
2) Yapım eki var mı? Varsa kelime türünü/anlamı değiştirdi mi?
3) Çekim ekleri (çoğul, iyelik, hal, zaman, kişi…) nerede başlıyor?

Türkçede kökler genellikle isim veya fiil köküdür. İsim kökü bir varlığı/kavramı karşılar; fiil kökü bir iş/hareket bildirir.

Aynı ses dizisi, farklı türde kök olabilir: yüz (isim: yüz) / yüz- (fiil: yüzmek).

Kelimeyi “kulağa” göre değil, anlam ve görev açısından böl. Mesela kitap kelimesini “ki-tap” diye ayırmak yapısal bir çözümleme değildir.

Yapım ekleri kelimenin anlamını ve çoğu zaman türünü değiştirir. Bu ek geldikten sonra oluşan parça gövde kabul edilir.

Yapım ekleri, kelimeye “yeni bir sözlük anlamı” kazandırır: göz → gözlük, bil- → bilgi.

Yapım eki var mı anlamak için şunu dene: “Bu ek gelmeden önceki parça bağımsız bir kelime olarak kullanılabiliyor mu ve ek geldikten sonra yeni bir kelime mi oluşuyor?”

Çekim ekleri yeni kelime türetmez; kelimenin cümledeki görevini belirler. İsimlerde: çokluk, iyelik, hal; fiillerde: kip, zaman, kişi, olumsuzluk gibi.

Çekim ekleri genelde “sözlük anlamı”nı değiştirmez, gramer bilgisi katar.

Bazı ekler hem yapım hem çekim gibi görünebilir. Ayrım için sonuç kelimeye bak: yeni kelime türeyip sözlük anlamı oluşuyorsa yapım, cümle görevi veriyorsa çekim.

Sınav sorularının çoğu, ekleri karıştırmanı ister. En sağlam yöntem: kelime türü ve anlam değişimine bakmak + ekten sonraki parçanın “gövde” olup olmadığına karar vermek.

• Ek gelince kelime tür değiştiriyorsa (isim↔fiil vb.) → güçlü ihtimal yapım.
• Ek gelince kelime cümlede rol kazanıyorsa (hal, kişi, zaman) → çekim.
• Ekten sonra gelen çekim ekleri varsa, o noktada zaten gövde oluşmuş olabilir.