Bir fiilin nesne alabilmesine geçişlilik denir. Çatı analizinde önce fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu anlamak çok işe yarar.

Edilgen çatıda özne yerinde görünen unsur, işi yapan değil; işten etkilenen varlıktır. Bu yüzden buna sözde özne denir.

• Edilgen cümledeki özneye “ne yapıldı?” diye sor: Duvara ne yapıldı? → boyandı.
• Etken karşılığını kurmayı dene: Kim boyadı? sorusu cevap ister; cevap yoksa edilgenlik güçlenir.

• Cümlede “kendi kendine” ifadesi doğal mı?
• “kim tarafından?” sorusu anlamlı mı?
• Özne, eylemi yapabilecek bir canlı/irade sahibi mi? (Her zaman şart değil ama ipucu.)

• Cümleyi genişlet: Ahmet aynanın karşısında tıraşlandı → dönüşlüye yaklaşır.
• Cümleyi yapanla tamamla: Ahmet berber tarafından tıraşlandı → edilgen netleşir.

Fiil birden fazla ettirgen eki aldığında, yaptırma zinciri oluşur. Bu yapı özellikle AYT’de dikkat ister.

• Özne = en üst yaptıran.
• ‘Asıl yapan’ kişi çoğu zaman dolaylı tümleçle (−e/−a) ya da bağlamla anlaşılır.
• Fiildeki her ettirgen ek, yaptırma derecesini artırabilir; ama yine de anlam kontrol edilir.

1. Yüklemi bul, fiilin kökünü ve eklerini ayıkla.
2. Özne var mı, gizli mi? ‘Kim/Ne’ sor.
3. Nesne var mı? ‘Neyi/Kimi/Ne’ sor.
4. Anlam testleri yap: ‘kendi kendine’, ‘birbirine’, ‘tarafından’, ‘yaptırma’.

Bazen fiil, yaptırma eki alır (ettirgenlik) ama cümle edilgen kurulabilir; ya da işteşlik ile edilgenlik aynı cümlede tartışılabilir. Sınavlarda sorunun hangi çatıyı aradığına dikkat edilir.

• “Fiil çatı bakımından hangisidir?” → baskın/temel çatı istenir.
• “Cümlede aşağıdakilerden hangisi vardır?” → birden fazla özellik aranabilir.
• Seçeneklerde kararsız kalırsan ‘yaptırma’ ve ‘yapan belirsiz’ ipuçlarını ayrı ayrı işaretle.

Bazı fiillerde ekler kalıplaşmıştır; çatı özelliği vermez ya da beklenenden farklı çalışır. Bu yüzden her zaman cümle anlamı üzerinden karar verilir.

• alışmak, yaklaşmak, gelişmek gibi fiillerde “−ş” işteşlik vermeyebilir.
• görünmek fiilinde “−n” her zaman dönüşlü/edilgen gibi okunmaz.
• Bazı yapılarda edilgenlik, ‘genel özne’ anlatımıyla karışır: Burada erken kalkılır.

Aşağıdaki cümlelerde yüklemin çatısını, anlam testleriyle düşün:

• 1) “Bu akşam toplantı ertelendi.”
• 2) “Sporcular sahada itişti.”
• 3) “Doktora yarın tekrar kontrol ettireceğim.”
• 4) “Çocuk, odasında saklandı.”
• 5) “Aşçı yemeği pişirdi.”

İpucu: 1) yapan belirsiz → edilgen · 2) karşılıklı → işteş · 3) yaptırma → ettirgen · 4) kendi kendine → dönüşlü · 5) özne yapar → etken.

• Çatı sorusunda önce özne-nesne, sonra ekler.
• Aynı fiil, farklı bağlamda farklı çatıya girebilir.
• “Tarafından / kendi kendine / birbirine / yaptırma” testleri en hızlı yoludur.