Asit–baz ve nükleofil–elektrofil kavramları, organik tepkimeleri tek çatı altında toplar.

• Brønsted asit: H⁺ veren
• Brønsted baz: H⁺ alan
• Lewis asit: Elektron çifti alan (elektrofil gibi)
• Lewis baz: Elektron çifti veren (nükleofil gibi)

Reaktiviteyi yorumlarken iki soru sor:

• Elektron yoğunluğu nerede? (yalnız çift, π bağı, negatif yük)
• Pozitif merkez nerede? (kısmi + yük, karbokatyon, karbonil karbonu)

Alkanlar doğrudan çoğu nükleofilik tepkimeye girmez; ancak halojen türevleri (R–Cl, R–Br) organik dönüşümlerde kritik ara basamaktır.

• Radikal halojenleme: Alkan + Cl₂/Br₂ (ışık/ısı) → haloalkan + HX
• SN1 / SN2: Yer değiştirme mekanizmaları (AYT’de kavramsal gelir)
• Eliminasyon: Haloalkandan alken oluşumu mümkün

SN1/SN2’yi ayırmada üç ipucu:

• Karbon tipi: tersiyer merkez SN1’e daha yatkın, primer SN2’ye daha yatkın
• Nükleofil gücü: güçlü nükleofil SN2’yi destekleyebilir
• Çözücü: polar protik çözücüler SN1’i kolaylaştırabilir (ileri düzey)

Alken tepkimeleri, π bağının açılmasıyla başlar. En sık soru tipleri: katılma ve ürün yönlenmesi.

• Hidrojenleme: H₂ katılır → alkan
• Halojenleme: Br₂/Cl₂ katılır → dihaloalkan
• Hidrohalojenleme: HX katılır → haloalkan (yönlenme önemli)
• Hidratasyon: H₂O katılır → alkol (asit kataliziyle)

Bazı koşullarda “anti-Markovnikov” ürün görülebilir (özellikle radikal koşullar). TYT’de bu ayrıntı nadir; ama AYT’de seçenek elemek için karşına çıkabilir.

Alkinler üçlü bağ içerir ve bazı durumlarda alkenlerden farklı davranır. Ayrıca uç alkinlerin (terminal) asitliği göreli olarak daha fazladır.

• Katılma: Üçlü bağ üzerine iki defa katılma olabilir (uygun koşulda).
• Terminal alkin: Son karbonun H’si, sp hibritleşme nedeniyle daha asidik davranabilir.
• Karbonil köprüsü: Alkin tepkimeleri karbonil ürünlere götüren yolların başlangıcı olabilir (ileri düzey).

Karbonil bileşiklere (aldehit/keton) giden yolun en önemli özelliği: C=O karbonu elektrofildir ve nükleofiller saldırmayı sever. Bir sonraki sayfalarda bunun ayrıntılarını göreceğiz.

Alkoller (R–OH), eterler (R–O–R) ve fenoller (Ar–OH) hem fiziksel özellikler hem de tepkime açısından sık sorulur.

• Alkoller: Hidrojen bağı → kaynama noktası yüksek olabilir.
• Eterler: O var ama O–H yok → hidrojen bağı bağışlayamaz; daha uçucu olabilir.
• Fenoller: Aromatik halka etkisiyle asitliği alkollerden biraz daha belirgin olabilir.

Temel tepkimeler: alkollerde oksidasyon (birincil alkol → aldehit/ asit; ikincil → keton), esterleşme (asit + alkol → ester) ve su ayrılmasıyla eliminasyon (alken oluşumu).

Aldehit ve ketonlar karbonil (C=O) taşır. Aralarındaki temel fark: Aldehitte karbonile bağlı en az bir H bulunur; ketonda iki karbon grubu vardır.

• Nükleofilik katılma: Karbonil karbonu elektrofildir; nükleofil eklenebilir.
• Yükseltgenme: Aldehit kolay yükseltgenip karboksilik aside gidebilir; keton daha zordur.
• İndirgenme: Aldehit/keton → alkol (genel fikir).

Karbonil bileşiklerde polarite yüksek olduğu için kaynama noktaları benzer kütledeki hidrokarbonlardan genelde daha yüksektir; ancak O–H olmadığı için alkollerden düşük olabilir.

Karboksilik asitler (R–COOH) organik asitlerin temel sınıfıdır. Türevleri; esterlere, amidlere ve anhidritlere uzanan bir “aile” oluşturur.

• Asitlik: –COOH, rezonansla kararlı konjugat baz oluşturur → asidik karakter
• Ester: R–COOR (genelde hoş kokularla ilişkilendirilir)
• Amid: R–CONH₂ (protein bağlarında önemli)

Dönüşüm mantığı: Bazı türevler “daha reaktif”, bazıları “daha kararlı”dır. Genel olarak, iyi ayrılan gruba sahip olan türevler daha reaktif olabilir. AYT’de bu, sıralama sorusu olarak gelebilir.

Aminler azot içerir ve çoğu durumda bazik karakter gösterir. Biyolojik sistemlerde amino asitler ve nükleotitler gibi yapıların temelinde N bulunur.

• Birincil amin: R–NH₂
• İkincil amin: R₂NH
• Üçüncül amin: R₃N
• Amonyum tuzu: R₃NH⁺ gibi protonlanmış form

AYT’de bazen “anilin (aromatik amin) neden daha zayıf baz?” gibi kavramsal soru gelir: Aromatik halka, azotun yalnız çiftini rezonansa çekerek proton alma isteğini azaltabilir (genel fikir).

Polimerler, çok sayıda monomerin bağlanmasıyla oluşan büyük moleküllerdir. Günlük hayatta plastikler, kauçuklar ve lifler polimer örnekleridir.

• Katılma polimerleşmesi: Alken monomerleri zincirlenir (ör. polietilen).
• Yoğunlaşma polimerleşmesi: Su/HCl gibi küçük molekül ayrılır (ör. polyester, poliamid).
• Çapraz bağ: Sertlik ve elastikiyet üzerinde etkilidir.

Sınavda polimer soruları genelde “monomerini bul”, “tekrar birimini yaz”, “katılma mı yoğunlaşma mı?” şeklinde gelir. Fonksiyonel grupları tanıyorsan bu sorular hızlı çözülür.

Organik analiz; bir bileşiğin “ne olduğunu” anlamaya yarar. TYT/AYT’de ayrıntılı cihaz bilgisi yerine, temel çıkarımlar sorulabilir.

• IR (kızılötesi): Bağ titreşimleri → fonksiyonel grup ipucu (genel fikir)
• NMR: Hidrojen/karbon ortamları → yapı hakkında ipucu (ileri düzey)
• MS: Kütle–yük → molekül kütlesi, parçalanma ipuçları

Zor sorularda genelde iki şey saklıdır: (1) Bir fonksiyonel grup dönüşümü zinciri, (2) izomerlik + fiziksel özellik kıyası. Çözüm stratejisi:

• Önce bileşiğin sınıfını belirle (alkol, aldehit, asit...).
• Doymamışlık/halka ihtimalini kontrol et (C–H sayısı ipucu verebilir).
• Ürünü seçerken: daha kararlı ara tür / daha uygun ayrılan grup / daha güçlü etkileşim düşün.
• Şıkları ele: bir şık fonksiyonel gruba uymuyorsa direkt çıkar.

Kendini kontrol için mini hedef: Bir bileşiğin adını görür görmez (veya yapısını görünce) şunları söyleyebilmelisin: fonksiyonel grup, yaklaşık kutupluluk, olası temel tepkime, izomerlik türü (varsa).