1. bölüm

Derişim Birimi 1: Kütlece Yüzde ve Hacimce Yüzde 11.sayfa

Karışımlar - 11. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 11/20

Derişim Birimi 1: Kütlece Yüzde ve Hacimce Yüzde

Kütlece yüzde (w/w %)

Kütlece yüzde, çözünen kütlesinin çözelti kütlesine oranının 100 ile çarpımıdır.

% = (\frac{m (çözünen)}{m (çözelti)}) \times 100

Çözelti kütlesi: m(çözelti)=m(çözünen)+m(çözücü).
mL verilirse yoğunluk bilgisi gerekebilir; soru kökünü dikkatle oku.

Örnek • Kütlece yüzde

10 g tuz + 90 g su → çözelti 100 g. Kütlece yüzde: 10/100 × 100 = %10.

Hacimce yüzde (v/v %)

Hacimce yüzde; sıvı-sıvı karışımlarda çözünenin hacminin çözelti hacmine oranıdır.

% = (\frac{V (çözünen)}{V (çözelti)}) \times 100

Dikkat • Hacimler her zaman toplanmayabilir

Bazı karışımlarda hacimler tam toplanmayabilir; sınav sorularında genellikle ‘toplanır’ varsayımı yapılır ya da doğrudan çözelti hacmi verilir.

ppm – ppb fikri (kısa)

Çok seyreltik çözeltilerde ppm (milyonda bir) ve ppb (milyarda bir) kullanılabilir. Mantık yine ‘oran’ mantığıdır.

ppm ≈ 10⁻⁶ düzeyi; ppb ≈ 10⁻⁹ düzeyi.
AYT’de çevre/analiz sorularında karşına çıkabilir.

2. bölüm

Derişim Birimi 2: Molarite (M) ve Seyreltme 12.sayfa

Karışımlar - 12. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 12/20

Derişim Birimi 2: Molarite (M) ve Seyreltme

Mol kavramını hatırla

Molarite hesapları için mol şarttır. Mol sayısı: n = m / M_r (kütle / mol kütlesi).

Not • Birim kontrolü

m gram, M_r g/mol ise n mol çıkar. Birim takibi hatayı azaltır.

Molarite (M)

Molarite; çözünenin mol sayısının çözelti hacmine (litre) oranıdır.

M = \frac{n (çözünen)}{V (çözelti)}

Hacim mutlaka L cinsinden olmalı.
Sıcaklık hacmi etkileyebileceği için molarite sıcaklığa duyarlıdır.

Örnek • Molarite

0,50 mol NaCl içeren 1,0 L çözelti → M = 0,50/1,0 = 0,50 M.

Seyreltme (dilüsyon)

Seyreltmede çözünen molü değişmez; yalnızca çözelti hacmi artar ve derişim azalır.

M_{1} \times V_{1} = M_{2} \times V_{2}

İpucu • Ne zaman kullanılır?

‘X mL Y M çözelti üzerine su eklenip hacim Z mL yapılırsa yeni derişim?’ sorularında bu eşitlik çok hızlıdır.

3. bölüm

Derişim Birimi 3: Molalite (m) ve Mol Kesri (X) 13.sayfa

Karışımlar - 13. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 13/20

Derişim Birimi 3: Molalite (m) ve Mol Kesri (X)

Molalite (m)

Molalite; çözünenin mol sayısının çözücü kütlesine (kg) oranıdır.

m = \frac{n (çözünen)}{m (çözücü)}

Çözücü kütlesi kg olmalı.
Molalite, hacim değil kütle kullandığı için sıcaklığa daha az duyarlıdır.

Mol kesri (X)

Bir bileşenin mol kesri; o bileşenin mol sayısının toplam mol sayısına oranıdır.

X (A) = \frac{n (A)}{n (toplam)}

İki bileşenli sistemde: X(A) + X(B) = 1.
Raoult kanunu gibi konularda (uçucu sıvılar) mol kesri karşına çıkabilir.

Hangi birimi ne zaman?

Kütlece %: Katı–sıvı çözeltilerde pratik.
Molarite: Titrasyon/stoikiometri sorularında çok yaygın.
Molalite: Kaynama noktası yükselmesi, donma noktası alçalması gibi koligatif özelliklerde.
Mol kesri: Buhar basıncı, gaz karışımları, denge sorularında.

4. bölüm

Çözelti Karıştırma Problemleri: Aynı Çözünen, Farklı Derişimler 14.sayfa

Karışımlar - 14. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 14/20

Çözelti Karıştırma Problemleri: Aynı Çözünen, Farklı Derişimler

Temel mantık: ‘Çözünen miktarını’ topla

İki çözelti karıştırıldığında yeni derişim, genellikle toplam çözünen / toplam çözelti miktarı fikrine dayanır. Birim neyse ona göre toplarsın.

Kural • Mol üzerinden en temiz yol

Molarite veriliyorsa önce her çözeltideki mol sayısını bul, sonra toplam hacme böl.

Örnek 1: Molarite ile karıştırma

0,20 L 1,0 M ve 0,30 L 2,0 M NaCl çözeltileri karıştırılsın (hacimler toplanıyor varsayalım).

1. çözelti mol: n₁ = 1,0 × 0,20 = 0,20 mol
2. çözelti mol: n₂ = 2,0 × 0,30 = 0,60 mol
Toplam mol: 0,80 mol; toplam hacim: 0,50 L
Yeni molarite: 0,80 / 0,50 = 1,6 M

Dikkat • Hacimler toplanıyor mu?

Bazı sorular ‘hacimler toplanır’ diye açıkça yazar. Yazmıyorsa çoğu lise düzeyinde yine toplanır kabul edilir; ama soru özel bir bilgi veriyorsa onu izlersin.

Örnek 2: Kütlece yüzde ile karıştırma

100 g %10 tuzlu su ile 200 g %20 tuzlu su karıştırılırsa:

1. çözünen: 100 g × %10 → 10 g
2. çözünen: 200 g × %20 → 40 g
Toplam çözünen: 50 g; toplam çözelti: 300 g
Yeni yüzde: 50/300 × 100 = %16,7 (yaklaşık)

5. bölüm

Çözünürlük Eğrileri: Grafik Okuma ve Yorum 15.sayfa

Karışımlar - 15. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 15/20

Çözünürlük Eğrileri: Grafik Okuma ve Yorum

Grafikte ne görürsün?

Çözünürlük grafikleri; sıcaklığa karşı çözünürlük (genelde g/100 g su) verir. Grafikten ‘doymuş mu?’ sorularını hızlı çözersin.

Nokta eğrinin altında → doymamış.
Nokta eğrinin üzerinde → doymuş (fazla madde çözünmez).
Nokta eğrinin üstünde → aşırı doymuş / çökelme eğilimi.

Sıcaklık değişince ne olur?

Çoğu katı için sıcaklık artınca çözünürlük artar. Soğutma yaparsan çözünürlük düşebilir ve çökelme olur.

Örnek Mantık • ‘Ne kadar çöker?’

Önce sıcaklıkta maksimum çözünebilen miktarı bul, sonra başlangıçtaki çözünenle karşılaştır. Fazla olan çöker.

AYT bağlantısı: Koligatif özelliklere kapı

Çözünürlük ve derişim, koligatif özelliklerin temelidir. İleride ‘donma noktası alçalması’ gibi konularda çözünen tanecik sayısı öne çıkar.

İleri Not • Elektrolit vs elektrolit olmayan

NaCl gibi elektrolitler çözündüğünde iyonlarına ayrıldığı için tanecik sayısı artar. Bu, bazı AYT sorularında ‘etki daha büyük’ diye yorumlatılır.

6. bölüm

Gazların Çözünmesi: Henry Yasası ve Günlük Hayat 16.sayfa

Karışımlar - 16. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 16/20

Gazların Çözünmesi: Henry Yasası ve Günlük Hayat

Gazlar sıvılarda neden farklı davranır?

Gazların çözünürlüğü, katılardan farklı olarak genellikle sıcaklık artınca azalır. Bu yüzden sıcak içecekler daha az gaz tutar.

Sıcak suyla yıkarken suyun ‘daha hızlı köpürmesi’ değil; bazı gazların daha hızlı çıkması gözlenebilir.
Balıkların sıcak yaz günlerinde oksijen sıkıntısı yaşaması bu mantıkla ilişkilendirilebilir.

Basınç etkisi ve Henry yaklaşımı

Gazın sıvıdaki çözünürlüğü basınç artınca artar. Gazlı içeceklerin kapalı şişede ‘gazı kaçmaması’ bununla ilgilidir.

Kavram • Henry yasası (nitel)

Sıcaklık sabitken, çözünmüş gaz miktarı gazın kısmi basıncı ile doğru orantılıdır.

Günlük hayat örnekleri

Kola kapağı açılınca basınç düşer → gaz çözeltiden çıkar → kabarcıklar.
Dalgıçlarda hızlı yükselme → basınç düşüşü → kanda çözünmüş gazların çıkması riski (fizyolojik sonuçlar).
Akvaryumlarda havalandırma → gaz alışverişini artırır.

7. bölüm

Çözeltilerin Özellikleri: Elektrolit – Elektrolit Olmayan 17.sayfa

Karışımlar - 17. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 17/20

Çözeltilerin Özellikleri: Elektrolit – Elektrolit Olmayan

Elektrolit çözelti

Suda iyonlarına ayrışıp elektrik akımını iletebilen çözeltilere elektrolit çözelti denir.

Asitler, bazlar, tuzlar genelde elektrolittir (kuvvetli/zayıf ayrımı vardır).
İyon sayısı arttıkça iletkenlik genellikle artar (aynı koşullarda).

Elektrolit olmayan çözelti

Suda iyonlarına ayrışmayan; molekül hâlinde kalan maddelerin çözeltileri elektrik akımını iyi iletmez.

Şekerli su, etil alkol–su karışımı gibi çözeltiler örnek verilebilir.

Sınav Tuzağı • ‘Suda çözünür’ ≠ ‘elektrik iletir’

Bir maddenin suda çözünmesi, mutlaka iyonlaştığı anlamına gelmez. Şeker suda çözünür ama iyonlaşmaz.

Tanecik sayısı fikri (koligatif bağ)

Bazı özellikler (donma noktası, kaynama noktası gibi) çözünenin cinsinden çok, çözeltideki tanecik sayısına bağlıdır. Elektrolitler daha çok tanecik oluşturabileceği için etki daha büyük olabilir.

İleri Not • van’t Hoff katsayısı

AYT’de bazen ‘iyonlaşınca tanecik sayısı artar’ şeklinde yorum istenir; sembole girmeden mantığı kavra.

8. bölüm

Alaşım ve Katı Çözeltiler: Katı–Katı Homojen Karışımlar 18.sayfa

Karışımlar - 18. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 18/20

Alaşım ve Katı Çözeltiler: Katı–Katı Homojen Karışımlar

Alaşım nedir?

İki veya daha fazla metalin (ya da metal + ametal) belirli oranlarda karıştırılmasıyla oluşan katı homojen karışımlara alaşım denir.

Bronz (Cu–Sn), pirinç (Cu–Zn), çelik (Fe–C) örnek verilebilir.
Alaşım oluşturma; dayanıklılık, sertlik, iletkenlik, korozyon direnci gibi özellikleri değiştirmek için yapılır.

Katı çözelti fikri

Alaşımda tanecikler katı hâlde birbirinin içinde dağılmıştır. Bu, katı-katı homojen karışım örneğidir.

İpucu • ‘Erime noktası’ soruları

Saf metal tek sıcaklıkta eriyebilirken birçok alaşım daha geniş bir erime aralığı gösterebilir.

Karışım mı bileşik mi?

Alaşım bileşikleri ‘kimyasal formülle’ yazılmaz (genelde). Çünkü sabit oran şartı yoktur; oran değişebilir. Bu yönüyle bileşiklerden ayrılır.

Dikkat • İstisna düşünme

Sınav seviyesinde alaşımı ‘karışım’ kabul edip sabit formül aramamak doğru yaklaşımdır.

9. bölüm

AYT Zor Seviye: Raoult Yaklaşımı ve Uçucu Sıvılar (Kavramsal) 19.sayfa

Karışımlar - 19. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 19/20

AYT Zor Seviye: Raoult Yaklaşımı ve Uçucu Sıvılar (Kavramsal)

Uçucu sıvı karışımları

Bazı AYT sorularında iki uçucu sıvının karışımında buhar basıncı kavramı geçebilir. Burada temel fikir; her bileşenin buhar basıncına katkısının, karışımdaki payına bağlı olmasıdır.

Kavram • Mol kesri bağlantısı

Mol kesri, karışımdaki ‘pay’ı ölçer. Bu yüzden uçucu sıvı karışımlarında mol kesri sık görünür.

İdeal karışım fikri (nitel)

Bileşenler arası etkileşimler benzerse ‘ideale yakın’ davranış görülür.
Bileşenler çok farklı etkileşirse sapmalar olabilir (pozitif/negatif sapma kavramsal).
Soru kökünde genellikle ‘ideal’ ya da ‘ideale yakın’ ifadesi ipucu olur.

Sınav Stratejisi • Gereksiz formüle boğulma

Soru doğrudan formül istemiyorsa, ‘mol kesri artarsa katkı artar’ gibi yön yorumlarına odaklanmak daha güvenlidir.

Ayrımsal damıtma bağlantısı

Uçucu sıvı karışımlarında bileşenlerin kaynama noktaları yakınsa ayırma için ayrımsal damıtma gerekir. Daha uçucu olan bileşen buhara daha çok geçer ve üst ürün daha zengin olur.

Dikkat • ‘Daha uçucu’ ne demek?

Aynı sıcaklıkta buhar basıncı daha büyük olan ya da kaynama noktası daha küçük olan bileşen daha uçucudur.

10. bölüm

Genel Tekrar ve Sınav Odaklı Özet: Karışımların Büyük Haritası 20.sayfa

Karışımlar - 20. Sayfa

Lise TYT AYT Karışımlar 20/20

Genel Tekrar ve Sınav Odaklı Özet: Karışımların Büyük Haritası

Büyük harita: Türler

Karışımlar

1) Homojen

Çözelti (tuzlu su, hava, alaşım)

2) Heterojen

Süspansiyon • Kolloid • Emülsiyon • Aerosol

Büyük harita: Ayırma yöntemleri

Tanecik boyutu: eleme, süzme, santrifüj
Yoğunluk: ayırma hunisi, yüzdürme
Kaynama noktası: basit/ayrımsal damıtma
Çözünürlük: kristallendirme, özütleme
Manyetik: mıknatıs

Son Kontrol • En çok kaçırılan iki nokta

(1) Kolloidler heterojendir ve Tyndall olayı gösterir. (2) Molarite hesaplarında hacim litre olmalıdır.

Problem çözerken 5 adım

Karışımı tanı: homojen mi heterojen mi?
Birimleri belirle: % mi, M mi, m mi?
Çözüneni bul: mol/kütle/hacim cinsinden ‘miktar’ı çıkar.
Topla / dönüştür: karıştırma–seyreltme varsa toplamları kur.
Mantık kontrolü: su eklendiyse derişim düşmeli; çözünen eklendiyse artmalı.

Karışımlar Konu Anlatımı