Cümlede Anlam 11.sayfa
Cümlede Anlam
11. Sayfa: Söz sanatlarıyla anlam: benzetme, kişileştirme, abartma
1) Benzetme ve anlam etkisi
Benzetme, bir varlığın/durumun başka bir şeye benzer yönüyle anlatılmasıdır; imge kurar, etkiyi artırır.
ÖRNEKLER
“Zaman su gibi akıp gidiyor.”
Benzetme: hızlı geçiş.
“Sözleri bıçak gibiydi.”
Benzetme: keskin/kırıcı etki.
2) Kişileştirme
İnsan dışındaki varlıklara insan özelliği vermedir; anlatımı canlılaştırır.
ÖRNEKLER
“Rüzgâr kapıyı hırçınca çarptı.”
Kişileştirme: hırçınlık.
“Şehir uyumadı bu gece.”
Kişileştirme: uyumak.
3) Abartma
Bir durumun olduğundan fazla gösterilmesidir; gerçeklik değil etki amaçlanır.
KISA ALIŞTIRMA
1. “Seni beklerken yüzyıl geçti.” cümlesinde hangi sanat var?
Çözüm: Abartma.
2. “Sokaklar bize gülümsedi.” cümlesinde hangi sanat var?
Çözüm: Kişileştirme.
Cümlede Anlam 12.sayfa
Cümlede Anlam
12. Sayfa: Öznel–nesnel yargı ve kanıtlanabilirlik
1) Öznel yargı
Kişisel yorum ve beğeni içerir; kanıtlanması zordur. “bence” yazmasa da ton bunu gösterebilir.
ÖRNEKLER
“Bu roman çok sürükleyici.”
Öznel.
“Sunumu etkileyici buldum.”
Öznel.
2) Nesnel yargı
Veriye/gözleme dayalı, kanıtlanabilir yargıdır.
ÖRNEKLER
“Eser 1923’te yayımlandı.”
Nesnel (tarih).
“Sınav 120 sorudan oluşuyor.”
Nesnel (sayı).
3) Tuzak: Yapı değil, yargı türü belirleyicidir
Bir cümlenin öznel/nesnel oluşunu tek bir ek veya kelime belirlemez; asıl ölçüt ‘kanıtlanabilirlik’tir.
KISA ALIŞTIRMA
1. “Bu cihaz, tablet gibi taşınabilir.” yargısı daha çok hangisine yakındır?
Çözüm: Öznel değil; ölçülebilir bir özellik anlattığı için nesnele yakındır (bağlama göre yorum payı olabilir).
2. “Bu şiir, gökyüzü gibi ferah.” yargısı?
Çözüm: Öznel; benzetme ve duygu baskın.
Cümlede Anlam 13.sayfa
Cümlede Anlam
13. Sayfa: Tanım, açıklama, örnekleme ve karşılaştırma cümleleri
1) Tanım cümlesi
Bir kavramın “ne olduğunu” bildirir. Genellikle “...dır/dir” yapısıyla kurulur.
ÖRNEKLER
“Metafor, bir kavramın başka bir kavramla anlatılmasıdır.”
Tanım.
“Önyargı, yeterli bilgi olmadan verilen hükümdür.”
Tanım.
2) Açıklama ve gerekçelendirme
Bir düşüncenin nedenlerini veya nasılını açar; ikna etmeyi hedefleyebilir.
ÖRNEKLER
“Bu yöntemi seçtim; çünkü daha anlaşılır.”
Gerekçe var.
3) Örnekleme ve karşılaştırma
Örnekleme düşünceyi somutlar; karşılaştırma benzerlik/farklılık üzerinden anlamı netleştirir.
KISA ALIŞTIRMA
1. “Bazı yazarlar, örneğin Orhan Veli, dili sadeleştirmiştir.” cümlesi ne içerir?
Çözüm: Örnekleme.
2. “Bu anlatım, önceki metne göre daha yoğun.” cümlesi ne içerir?
Çözüm: Karşılaştırma.
Cümlede Anlam 14.sayfa
Cümlede Anlam
14. Sayfa: Kapsam ilişkisi: genelleme, sınırlama, koşullama
1) Genelleme
Yargıyı geniş bir kümeye yayar. “her, tüm, daima” genellemeyi güçlendirir.
ÖRNEKLER
“Tüm insanlar hata yapabilir.”
Genel yargı.
“Her zaman en iyisini ister.”
Aşırı genelleme olabilir.
2) Sınırlama
Yargıyı belirli bir koşula, zamana veya gruba bağlar. “bazı, kimi, genellikle” ipuçlarıdır.
ÖRNEKLER
“Bazı sorular, ilk bakışta zor görünebilir.”
Sınırlı genelleme.
“Genellikle kısa metinlerde ana düşünce daha çabuk bulunur.”
Sınırlama: genellikle.
3) Koşullama ve istisna
Koşullama yargıyı şarta bağlar; istisna genel yargının dışına çıkan durumu gösterir: “hariç, dışında”.
KISA ALIŞTIRMA
1. “Bu konuyu anlarsan paragraf soruları kolaylaşır.” cümlesinde ne var?
Çözüm: Koşul ilişkisi.
2. “Tüm kaynakları okudum, şu kitap dışında.” cümlesinde ne var?
Çözüm: İstisna.
Cümlede Anlam 15.sayfa
Cümlede Anlam
15. Sayfa: Dolaylı anlatım, doğrudan anlatım ve aktarma
1) Doğrudan anlatım
Bir kişinin sözünü olduğu gibi aktarmadır; söyleyiş korunur.
ÖRNEKLER
“Yarın görüşeceğiz.” dedi.
Doğrudan aktarım.
2) Dolaylı anlatım
Sözün özü korunur, söyleyiş değişebilir. “-eceğini, -diğini” yapıları görülür.
ÖRNEKLER
Yarın görüşeceklerini söyledi.
Dolaylı aktarım.
3) Aktarmada anlamı koruma
Dolaylı anlatımda zaman/kişi/kip değişebilir. Soruda “anlam değişmeden” isteniyorsa bu çekimlere dikkat edilir.
KISA ALIŞTIRMA
1. “Sınavın zor olduğunu” ifadesi neden dolaylı anlatımdır?
Çözüm: Bir yargı başkasının sözünden “olduğunu” yapısıyla aktarılıyor.
2. “Ben geliyorum.” cümlesi dolaylı anlatıma nasıl çevrilebilir?
Çözüm: Onun geldiğini söyledi. (Bağlama göre zaman uyarlanır.)
Cümlede Anlam 16.sayfa
Cümlede Anlam
16. Sayfa: Koşul–karşıtlık–neden zincirleri: uzun cümle çözümleme
1) Uzun cümlede omurga: yüklem + ana yargı
Uzun cümlede asıl mesaj tek bir yüklemde toplanır. Diğer kısımlar bu yargıyı destekler, sınırlar veya ona karşı çıkar.
İPUCU
- Önce yüklemi bul, sonra ‘ne diyor?’ sorusunu cevapla.
- Bağlaçları işaretle: çünkü (neden), ama (karşıt), -se (koşul).
- Ara cümlecikleri ana mesajdan ayır.
2) Çoklu ilişki örnekleri
ÖRNEKLER
“Yeterince tekrar yaparsan hızlanırsın; ancak acele edersen hata oranı artar.”
Koşul–sonuç + karşıt uyarı.
“Soruyu anlamadığın için yanlış yaptın, bu yüzden önce metni çözümle.”
Neden–sonuç + öneri zinciri.
3) “Bu cümleden çıkarılamaz” sorusu
Seçeneklerden biri cümlede olmayan bir anlam ekler: aşırı genelleme, farklı duygu, farklı amaç, yanlış kesinlik.
DİKKAT
- Cümlede ‘bazı’ varken seçenek ‘her’ diyorsa genellikle yanlıştır.
- Cümlede olasılık varken seçenek kesinlik diyorsa yanlıştır.
- Cümlede eleştiri yokken seçenek küçümseme diyorsa yanlıştır.
Cümlede Anlam 17.sayfa
Cümlede Anlam
17. Sayfa: Anlam yoğunluğu: ima, kinaye, ironik söyleyiş
1) İma (sezdirmek)
Cümle açıkça söylemeden bir anlamı sezdirir. İma; ton ve bağlam ipuçlarıyla anlaşılır.
ÖRNEKLER
“Bazıları işini ‘çok iyi’ yapıyor ya…”
İma: aslında iyi yapmama eleştirisi.
“Yine erken gelmişsin.”
Bağlama göre ironik ima olabilir.
2) Kinaye
Söylenen sözün tersini kastetmeye yaklaşan iğneleyici anlatımdır; çoğunlukla eleştiri taşır.
ÖRNEKLER
“Ne kadar da düşüncelisin!”
Bağlama göre: aslında düşüncesizliğe gönderme.
3) İroni ve ipuçları
İronide söylenen ile kastedilen arasında terslik vardır. Sorularda ipucu genellikle bağlam ve ton sözcükleridir.
KISA ALIŞTIRMA
1. “Harika, bir de bu eksikti.” ifadesi ne taşır?
Çözüm: İroni/kinaye: olumsuz durumdan rahatsızlık.
2. “Gerçekten çok naziksin.” cümlesi kesin övgü müdür?
Çözüm: Bağlama göre değişir; alaycı ton varsa kinaye olabilir.
Cümlede Anlam 18.sayfa
Cümlede Anlam
18. Sayfa: Paragrafla bağlantı: cümlelerin görevleri (giriş–gelişme–sonuç)
1) Giriş cümlesi
Konuya giren, çerçeve çizen cümledir. Detay azdır; özel örnek ve sayılar genelde sınırlıdır.
İPUCU
- Girişte genellikle genel ifade bulunur; keskin sonuç azdır.
- Konu tanıtımı ve yön verme girişte sık görülür.
2) Gelişme cümlesi
Açıklama, neden, örnek, karşılaştırma gibi destekleyici bilgiler burada toplanır.
ÖRNEKLER
“Çünkü bu yöntem, kavramlar arası bağı gösterir.”
Gelişme: gerekçe.
“Örneğin kısa metinlerde ana düşünce daha çabuk bulunur.”
Gelişme: örnekleme.
3) Sonuç cümlesi
Yargıyı bağlayan, çıkarım yapan veya öneri veren cümledir: “sonuç olarak, bu nedenle, o hâlde”.
KISA ALIŞTIRMA
1. “Sonuç olarak düzenli tekrar şart.” cümlesi hangi bölümle uyumlu?
Çözüm: Sonuç.
2. “Bu yüzden önce anlam ilişkisini çözmeliyiz.” cümlesi ne taşır?
Çözüm: Sonuç + öneri.
Cümlede Anlam 19.sayfa
Cümlede Anlam
19. Sayfa: AYT düzeyi: anlatım tonu, tutum ve ince farklar
1) Bakış açısı (tutum) çözümleme
Yazarın olaya yaklaşımı; tarafsız, eleştirel, alaycı, iyimser, kaygılı gibi bir tutumla belirir. Bu tutum kelime seçiminden anlaşılır.
ÖRNEKLER
“Bu girişim, doğru planlandığında önemli fırsatlar sunar.”
Temkinli iyimserlik: şartlı olumlu.
“Bu yaklaşım, sorunu çözmek bir yana daha da büyütüyor.”
Eleştirel ve olumsuz bakış.
2) Yön değişimi ve gizli eleştiri
Cümle övgüyle başlayıp ‘ama/ancak’ ile eleştiriye dönebilir ya da ‘sözde, güya’ ile olumluyu eleştiriye çevirebilir.
DİKKAT
- ‘ama/ancak’ sonrası çoğu kez asıl yargıdır.
- ‘sözde, güya’ gibi kelimeler olumsuzlama taşır.
- Tonu belirlemek için değerlendirme sözcüklerini yakala.
3) İnce farkları ayırt etme stratejisi
Seçenekler yakınsa karar; kesinlik derecesi, kapsam, ton ve amaç üzerinden verilir.
KISA ALIŞTIRMA
1. “Muhtemelen” ile “kesinlikle” arasındaki fark hangi ölçüttür?
Çözüm: Kesinlik derecesi.
2. “Bazı araştırmalar” ifadesi hangi ölçüttür?
Çözüm: Kapsam/sınırlama.
Cümlede Anlam 20.sayfa
Cümlede Anlam
20. Sayfa: Karma tekrar: sınav tarzı yorumlama ve kontrol listesi
1) Kontrol listesi: hızlı karar
- 1) Yüklem ve ana yargı ne?
- 2) Bağlaç var mı? (ama/çünkü/-se)
- 3) Kesinlik mi olasılık mı?
- 4) Kapsam geniş mi dar mı? (tüm/bazı)
- 5) Ton ne? (övgü/eleştiri/sitem/ironi)
İPUCU
- Seçenekler yakınsa önce ‘yanlış olanı’ bul: aşırı genelleme ve kesinlik sık hata kaynağıdır.
- Örtük anlam sorularında ipucu kelimeyi işaretle: bile, yine, artık, yalnız.
- Tonu belirlemek için değerlendirme sözcüklerini yakala: yüzeysel, nitelikli, etkileyici, sözde.
2) Mini soru seti
KISA ALIŞTIRMA
1. “Bu kitap, dili sadeleştirse de derinlikten uzak.” cümlesinin baskın yargısı nedir?
Çözüm: Eleştiri baskın: “derinlikten uzak” (karşıtlık sonrası).
2. “Yazar, okuru ikna etmek için örneklerden yararlanmış.” cümlesi hangi ilişkiyle ilgilidir?
Çözüm: Amaç–sonuç: ikna etmek için.
3. “Onun da bu kadar hızlı bitirmesi şaşırtıcı.” cümlesinde örtük anlam var mı?
Çözüm: Evet: Ondan böyle bir hız beklenmiyordu.
3) Kapanış
Cümlede anlam, ezberden çok dikkat ve bağlam işidir. Her yanlışta “hangi ipucunu kaçırdım?” diye not almak, benzer hataları hızla azaltır.