Cumhuriyet’le birlikte eğitim, basın-yayın, şehirleşme ve dünya edebiyatıyla temas artar. Sonuç: tek bir çizgi değil, çok sayıda damar oluşur. Sınavda genelde “dönem içi akım/şair grubu” ayrımı sorulur.

• Başlangıçta: hece geleneği güçlü (millî damar sürer).
• Sonra: toplumcu şiir yükselir (emek, adalet, yoksulluk).
• 1940’lar: Garip ile gündelik dil, sıradan insan.
• 1950’ler: İkinci Yeni ile soyut imge, çağrışım, dil deneyleri.

Garip hareketi, şiirde “yüksek” konuları ve ağır söyleyişi reddeder; gündelik dil ve sıradan hayat öne çıkar. Mizah, ironi ve yalın anlatım sık görülür.

• Geleneksel kalıp ve süslemelere mesafe.
• Ölçü-uyak bağlayıcılığı gevşer; serbest söyleyiş güçlenir.
• Şiirin malzemesi genişler: günlük eşyalar, küçük olaylar, basit gözlemler.

İkinci Yeni’de anlam, tek bir doğrultuda akmaz; şiir çok anlamlı ve çağrışımlı kurulur. Bu yüzden sınavda “anlam kapalılığı” bir ipucu olarak kullanılır.

• Somuttan soyuta geçiş; alışılmadık bağdaştırmalar.
• Gündelik dil değil, dilin “kuruluş biçimi” öne çıkar.
• Okur, anlamı kurmaya davet edilir.

Toplumcu şiir ve toplumcu gerçekçi anlatı, sosyal gerçeklikleri görünür kılmayı amaçlar: yoksulluk, emek, sınıf çatışması, adalet. Bu yaklaşımda sanat, toplumsal bir sorumluluk taşır.

• Gözlem ve gerçeklik vurgusu; romantik idealizasyondan uzak durma.
• Toplumun geniş kesimlerini anlatma: işçi, köylü, memur, göçmen.
• Yer yer slogan değil; insan manzarası kurma çabası.

Parçada emek, haksızlık, sömürü, göç veya kent yoksulluğu baskınsa; üslup da gerçekçiyse toplumcu çizgi güçlenir.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında roman, yeni toplum düzeninin sorunlarını taşır: modernleşme, eğitim, kadın, kentleşme. Ayrıca Anadolu’ya yöneliş sürer.

• Gözlem ve betimleme artar; gerçekçi ayrıntı kullanımı yaygınlaşır.
• Karakterler “tip”ten “kişilik”e doğru derinleşir.
• Toplum-birey çatışması kurguya yerleşir.

1950 sonrası Türkiye’de iç göç ve kentleşme hızlanır; bu, edebiyatta köy-kent gerilimini büyütür. Köy romancılığı sosyal sorunları görünür kılarken; kent romanı yeni yaşam biçimlerini işler.

Bu dönemde toplumcu gerçekçi bakış roman/hikâyede güçlüdür: emek, toprak, yoksulluk, sınıf çatışması gibi temalar kurguya yansır.

• Karakterler: köylü, işçi, memur, göçmen aile.
• Mekân: köy, gecekondu, fabrika çevresi.
• Anlatıcı: gözlemci ve eleştirel ton sık.

Modernist anlatı, “tek çizgili” olay örgüsünü kırar; bireyin iç dünyası derinleşir. Sık kullanılan teknikler: iç monolog, bilinç akışı, zaman kırılması.

Postmodern romanda metin, çoğu kez “oyun alanı” gibidir: anlatıcıyla okur arasında mesafe ve ironi oluşur; farklı metinlere göndermeler (metinlerarasılık) artar.

Anlatıcının sunduğu bilgi eksik/çelişkili olabilir; okur, gerçeği kendisi kurar. Bu özellik, modernist ve özellikle postmodern metinlerde sık görülür ve sınavda “anlatıcı tutarsızlığı” ipucu verir.

Modern metinlerde dönem ipucu çoğu kez içerikten çok anlatım tercihinde saklıdır. Bu yüzden önce “anlatıcı–zaman–kurgu” üçlüsünü yakala.

• Anlatıcı: tekil/çoğul, güvenilir/güvenilmez, araya giren bir ses var mı?
• Zaman: doğrusal mı, kırılıyor mu, geriye dönüş var mı?
• Kurgu: bütünlüklü mü, parçalı mı, oyunlu mu?

Postmodern anlatı, metni “oyun alanı”na çevirebilir. Metinlerarasılık başka metinlere gönderme/alıntı/dönüştürme ile kurulur. Üstkurmaca ise metnin “kurmaca” olduğunu bile isteye hatırlatmasıdır.

Parça sorularında “dil” en hızlı ayırıcıdır. Aynı temayı işleyen iki dönemi bile dil ayrıştırır:

• Ağır dil + terkip → Divan / Servet-i Fünun
• Sade dil + halk söyleyişi → Halk / Millî Edebiyat / Garip
• Kapalı dil + imge → İkinci Yeni / sembolizm etkileri

1. Dil: sade mi, ağır mı, kapalı mı?
2. Tema: vatan, aşk, tasavvuf, gündelik hayat, sosyal sorun?
3. Biçim/Tür: gazel-kaside mi, roman-öykü mü, serbest şiir mi?
4. Bakış: toplumcu mu, estetik mi, deneysel mi?

Dönemleri ezberlemek yerine “neden-sonuç” zinciriyle bağla: din değişimi → saray/tekke düzeni → batılılaşma → milliyetçilik → cumhuriyet ve çoğullaşma.

Her dönemi 3 kelimeyle kodla; sonra “tuzak”ları bilerek seçenekleri daralt:

• Divan: aruz–beyit–mazmun
• Tanzimat 1: vatan–gazete–toplum
• Servet-i Fünun: ağır dil–bireysel–estetik
• Millî Edebiyat: sade dil–hece–Anadolu
• Garip: gündelik–mizah–sade
• İkinci Yeni: imge–kapalılık–çağrışım