Zaman; olayların önce–sonra sırasını kurmamızı, süreleri karşılaştırmamızı ve değişimi anlamamızı sağlar. Tarih ise bu olayların insan ve doğa üzerindeki etkileriyle birlikte kronolojik olarak incelenmesidir.

Kronoloji kurarken 3 soru sorulur:

• Ne oldu? Olayın içeriği
• Ne zaman oldu? Takvim üzerinde konumu
• Ne kadar sürdü? Başlangıç-bitiş farkı

İnsanlar zamanı; doğadaki düzenli tekrarlayan hareketleri sayarak ölçtü: Güneş’in doğup batması, Ay’ın evreleri, mevsimlerin döngüsü, yıldızların gökyüzündeki görünür hareketleri...

• Gün: Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüşü
• Ay: Ay’ın evreleri ve Dünya çevresindeki hareketi
• Yıl: Dünya’nın Güneş çevresinde dolanımı

Bu ünitede; takvim türlerini, zaman birimlerini, zaman dilimlerini, yıl/ay/gün farklarını, kronoloji kurallarını ve (ileri düzey) zaman ölçümünün modern temellerini öğreneceksin.

Günlük hayatta çok sayıda zaman birimi kullanırız. Bilimde ise temel referans birimi saniye (s) olarak seçilir.

• 2 saat = 2 × 3600 = 7200 s
• 3 gün = 3 × 24 = 72 saat
• 1 hafta 2 gün = 9 gün = 9 × 24 = 216 saat

Takvimlerde bazı büyüklükler tam sayı değildir. Örneğin bir “tropik yıl” (mevsimleri belirleyen yıl) yaklaşık 365 gün 5 saat 48 dakika civarındadır. Bu nedenle artık gün ekleme fikri doğar.

Güneş günü, Güneş’in gökyüzünde aynı konuma (ör. yerel öğle) tekrar gelmesi için geçen süredir. Takvimde kullandığımız “1 gün” bu kavrama dayanır.

Yıldız günü, Dünya’nın uzak yıldızlara göre bir tam dönüş süresidir. Güneş’e göre ölçülen günden biraz daha kısadır. Astronomi ve hassas ölçümlerde önem kazanır.

Dünya üzerinde aynı anda herkesin “öğle”yi yaşaması mümkün değildir. Çünkü farklı boylamlarda Güneş farklı açılarda görünür. Bu yüzden yerel saat kavramı vardır.

Takvim; günleri, ayları ve yılları düzenleyerek uzun süreli plan yapmamızı sağlar. Tarım, ticaret, bayramlar, vergi, eğitim ve devlet işleri için ortak bir takvim düzeni zorunludur.

Ay takviminde aylar, Ay’ın evre döngüsüne göre belirlenir. Bir ay yaklaşık 29–30 gün sürer. Bu yüzden 12 ay yaklaşık 354 gün eder; mevsimler her yıl geri kayar.

Güneş takviminde yıl, Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanımına göre belirlenir. Mevsimler aynı tarihler çevresinde kalır. Artık yıl ekleme bu sistemde kritik önemdedir.

Bazı takvimler ayları Ay’a göre, yılı mevsimlere (Güneş’e) göre tutturur. Zaman zaman artık ay ekleyerek mevsim kaymasını düzeltir.

Bir yıl, tam olarak 365 gün değildir; 365 gün + birkaç saatlik bir fazlalık vardır. Bu küçük fark birikirse mevsimler takvimden kayar. Çözüm: belirli aralıklarla 1 gün eklemek.

Miladi takvimde (Gregoryen) artık yıl belirleme kuralı üç basamaklıdır:

• 4’e tam bölünen yıllar artık yıldır.
• Ancak 100’e tam bölünen yıllar artık yıl değildir.
• Fakat 400’e tam bölünen yıllar yeniden artık yıldır.

• 2024: 4’e bölünür → artık yıl
• 1900: 100’e bölünür, 400’e bölünmez → artık yıl değil
• 2000: 400’e bölünür → artık yıl