Sinir sistemi; vücudun bilgi toplama, işleme ve yanıt üretme merkezidir. Duyulardan gelen verileri yorumlar, kaslara ve bezlere komut gönderir, iç dengeyi (homeostazi) korur.

Özet: Uyarı → İletim → Değerlendirme → Tepki

• Merkezi Sinir Sistemi (MSS): Beyin + Omurilik
• Çevresel Sinir Sistemi (ÇSS): MSS dışındaki sinirler ve ganglionlar
• Somatik: İstemli hareketler ve dış çevre duyuları
• Otonom: İç organların istemsiz düzenlenmesi (sempatik/parasempatik)

Sınavlarda en çok karıştırılan nokta: ÇSS somatik ve otonom olarak ikiye ayrılır.

Bir refleks ya da bilinçli hareketin en genel şeması şöyledir:

Reseptör (uyarıyı algılar) → Duyu nöronu → MSS (ara nöronlarla işler) → Motor nöron → Efektör (kas/bez)

Bu akış, sonraki sayfalarda nöron yapısı ve sinaps mantığıyla detaylanacak.

• Dendrit: Uyarıyı alır (giriş)
• Hücre gövdesi (soma): Protein sentezi ve entegrasyon
• Akson: Uyarıyı iletir (çıkış)
• Akson ucu: Nörotransmitter salımı

Kritik: Dendrit sayısı genelde fazladır; akson çoğu nöronda tektir.

Miyelin, aksonu saran yağlı bir yalıtkandır. Uyarı iletimini hızlandırır ve enerji tasarrufu sağlar.

• Ranvier boğumu: Miyelinin kesintiye uğradığı bölgeler
• Sıçrayıcı iletim: Uyarı boğumdan boğuma “atlar”

Sınavlarda üç temel sınıflama beklenir:

• Duyu (afferent) nöron: Reseptörden MSS’ye
• Ara nöron: MSS’de bağlantı ve değerlendirme
• Motor (efferent) nöron: MSS’den efektöre

Nöronlar bilgi iletir; glia ise nöronların yaşaması ve verimli çalışması için “altyapı” sağlar: besleme, yalıtım, bağışıklık savunması, ortam dengesi gibi.

Sık soru: Glia genellikle uyarı iletmez; destek hücreleridir.

• Astrosit: Kan-beyin bariyerine katkı, iyon dengesi, besin desteği
• Oligodendrosit: MSS’de miyelin oluşturur
• Mikroglia: Bağışıklık; fagositoz
• Ependim: Beyin boşluklarını döşer; BOS dolaşımına katkı

• Schwann hücresi: ÇSS’de miyelin oluşturur
• Satellit hücre: Ganglionlarda nöron gövdelerini destekler

Oligodendrosit ↔ Schwann ayrımı Genel Sınav’de çok sorulur.

Nöron zarının içi, dışına göre genellikle daha negatiftir. Bu duruma dinlenim membran potansiyeli denir.

$V_m=V_i-V_d$ (zarın içi–dışı potansiyel farkı)

En önemli iyonlar: Na⁺, K⁺, Cl⁻. Dinlenimde:

• Hücre içinde K⁺ daha fazladır.
• Hücre dışında Na⁺ daha fazladır.

Bu dağılımı koruyan temel mekanizma: Na⁺/K⁺ pompası (ATP harcar).

Potansiyeli belirleyen yalnızca iyon miktarı değil, zarın hangi iyonlara ne kadar geçirgen olduğudur. Dinlenimde zar, çoğunlukla K⁺ geçişine daha açıktır.

İpucu: “Geçirgenlik artarsa, o iyonun etkisi artar.”

Nöron, belirli bir eşik değeri aşılırsa aksiyon potansiyeli üretir. Eşik altı uyarılarda tam aksiyon potansiyeli oluşmaz.

Ya hep ya hiç: Aksiyon potansiyelinin genliği uyarı şiddetiyle artmaz; frekansı artabilir.

1. Depolarizasyon: Voltaj kapılı Na⁺ kanalları açılır → Na⁺ içeri
2. Repolarizasyon: Na⁺ kanalları inaktive olur; K⁺ kanalları açılır → K⁺ dışarı
3. Hiperpolarizasyon: K⁺ kanalları bir süre geç kapanır

Mutlak refrakter: Yeni aksiyon potansiyeli başlatılamaz.

Göreli refrakter: Daha güçlü uyarıyla başlatılabilir.

Bu dönemler, uyarının tek yönde ilerlemesine ve frekansın sınırına katkı sağlar.