GH ne yapar?

Büyüme hormonu (GH) hipofiz ön lobdan salgılanır. Çocukluk ve ergenlikte boy uzamasında, her yaşta doku onarımında etkilidir. Etkilerinin önemli kısmı karaciğerden salgılanan IGF-1 aracılığıyla olur.

GH etkileri

• Kemik ve kas dokusunda büyümeyi destekler.
• Protein sentezini artırabilir.
• Yağ yıkımını artırabilir.
• Kan glikozunu yükseltme eğilimi gösterebilir (insüline zıt).

Aşırılık ve eksiklik

• Çocuklukta fazla GH: devlik (gigantizm).
• Erişkinde fazla GH: akromegali (kemik uçlarında büyüme).
• Eksiklik: büyüme geriliği.

FSH–LH temel ayrımı

FSH ve LH, hipofiz ön lob hormonlarıdır ve gonadları uyarır. Üreme sistemi sorularında hormonların ‘hangi organdan salgılandığı’ ve ‘hangi hücreyi etkilediği’ kritik olur.

Kadın

• FSH: folikül gelişimini ve östrojen üretimini destekler.
• LH: ovulasyonu tetikler; korpus luteum oluşumunu ve progesteronu destekler.
• Östrojen: endometriumu büyütür; ikincil dişil özellikler.
• Progesteron: gebeliğe hazırlık ve sürdürme.

Erkek

• FSH: Sertoli hücreleri üzerinden spermatogenezi destekler.
• LH: Leydig hücrelerini uyararak testosteron üretimini artırır.
• Testosteron: spermatogenez, ikincil eril özellikler, kas-kemik etkileri.

Döngüyü anlamanın yolu: 3 soru

• 1) Folikül büyüyor mu, yoksa luteal dönem mi?
• 2) Östrojen mi baskın, progesteron mu?
• 3) LH piki var mı?

Basit şema

• Foliküler dönem: FSH ↑ → folikül gelişir → östrojen ↑.
• Ovulasyon: yüksek östrojen → LH piki → yumurta atılması.
• Luteal dönem: korpus luteum → progesteron ↑ (ve bir miktar östrojen).
• Gebelik yoksa: progesteron/östrojen ↓ → endometrium dökülür (adet).

Sık karıştırılan nokta

Progesteron, endometriumu ‘hazır’ tutar. Gebelik yoksa korpus luteum geriler; progesteron düşer ve adet başlar.

Gebelik hormonları

• hCG: Embriyo/plasenta kaynaklı; korpus luteumu sürdürür, progesteronu destekler.
• Progesteron: rahim kasılmalarını azaltmaya yardımcı olabilir; gebeliği korumada önemlidir.
• Östrojen: rahim ve meme dokusunun gelişiminde rol alır.

Süt üretimi ve süt salınımı

• Prolaktin: süt üretimini artırır (hipofiz ön lob).
• Oksitosin: süt kanallarında kasılma → sütün dışarı atılması (hipofiz arka lobdan salınır).

Yarı ömür (half-life) ne anlatır?

Bir hormonun kanda etkili kalma süresi, taşınma şekli ve yıkım hızıyla ilişkilidir. Steroid hormonlar taşıyıcı proteinlerle taşındığı için genellikle daha uzun etkili olabilir.

Basit bir model: üstel azalma

Hormonun kandaki derişimi zamanla azalırken, basitleştirilmiş modelle şöyle gösterilebilir:

Negatif taban–üs yazımına örnek (MathML kuralı)

Üslü ifadelerde negatif taban mutlaka parantezlenir:

İkinci haberci sistemleri (peptid hormonlar)

Zar reseptörüne bağlanan hormon, hücre içinde bir ‘sinyal zinciri’ başlatır. Amaç: küçük bir hormon sinyalini büyütmek (amplifikasyon) ve doğru hedef proteinleri aktive etmektir.

cAMP yolu (klasik)

• Hormon → reseptör → G proteini → adenilat siklaz → cAMP ↑
• cAMP, protein kinazları aktive ederek hücresel yanıt oluşturur.

IP₃/DAG yolu

• Hormon → fosfolipaz C aktivasyonu → IP₃ ve DAG oluşumu
• IP₃, hücre içi Ca²⁺ salınımını artırabilir.

Tirozin kinaz reseptörleri

• Bazı hormonlar (ör. insülin) reseptöre bağlanınca fosforilasyon zinciri başlatır.
• Metabolizma ve hücre içi taşıma proteinlerini etkiler.

HPA ekseni nasıl işler?

• Hipotalamus: CRH salgılar.
• Hipofiz ön lob: ACTH salgılar.
• Böbreküstü korteks: kortizol salgılar.

Kortizolün temel etkileri

• Glikoz üretimini artırma eğilimi (uzun süreli enerji).
• Protein yıkımını artırma eğilimi (uzun vadede kas kaybı riski).
• Bağışıklık/iltihap yanıtını baskılayabilme.

Sınav düzeyi yorum

Stres kısa süreliyse adrenalin ön plandadır; uzun süreliyse kortizol etkileri daha belirginleşir. Sorularda ‘süre’ ipucu önemlidir.

Tek hormonla açıklama yapma

AYT’de sorular genellikle birden fazla hormonun birlikte çalışmasını ister. Örneğin açlıkta yalnızca glukagon değil, aynı zamanda adrenalin ve kortizol de devreye girebilir.

Tokluk (yemek sonrası)

• İnsülin ↑ → glikoz hücreye girer, glikojen sentezi ↑
• Glikoz düşmeye başlayınca insülin azalır.

Açlık / uzun egzersiz

• Glukagon ↑ → karaciğerden glikoz salınımı ↑
• Adrenalin ↑ → hızlı enerji mobilizasyonu
• Kortizol ↑ (uzun süre) → glikoz üretimi eğilimi

Klinik tablo okumayı öğren

Soru kökleri bazen doğrudan hastalık adını vermez; belirtiler üzerinden hormon dengesini bulmanı ister.

Diyabet (insülin eksikliği/direnci)

• Kan glikozu kronik yüksek kalabilir.
• Hücreler glikozu yeterince kullanamazsa yağ yıkımı artabilir.
• Sık idrara çıkma ve susama gibi belirtiler görülebilir.

Hipotiroidi

• Metabolizma yavaşlar; üşüme, kilo alma eğilimi, halsizlik.
• T₃/T₄ düşükse TSH yükselme eğilimindedir (negatif feedback).

Hipertiroidi

• Metabolizma hızlanır; terleme, çarpıntı, kilo verme eğilimi.
• T₃/T₄ yüksekse TSH düşme eğilimindedir.

ADH ile ilgili klasik senaryolar

• ADH az → idrar miktarı artar, susama artabilir.
• ADH çok → su tutulumu artar; kanın seyrelmesi görülebilir.

PTH bozuklukları

• PTH fazla → kandaki Ca²⁺ yükselme eğiliminde.
• PTH az → kandaki Ca²⁺ düşebilir; kaslarda kasılma/titreme eğilimi.

Kortizol dengesizlikleri

• Uzun süre yüksek kortizol: kan şekeri artışı, bağışıklık baskılanması eğilimi.
• Düşük kortizol: stresle başa çıkmada zorlanma; enerji düşüklüğü.