Tarih derslerinde “duraklama”, Osmanlı Devleti’nin önceki hızlı yükseliş temposunu kaybetmesi; askerî, idarî ve ekonomik alanlarda eski dinamizmini sürdürememesi anlamında kullanılır. Bu ifade mutlak bir çöküş demek değildir; bazı alanlarda toparlanma, yenilenme ve güçlü yönetimler de görülür.

Ders kitaplarında duraklama dönemi genellikle 17. yüzyıl ağırlıklı ele alınır; bazı anlatımlarda 1683 II. Viyana Kuşatması sonrası süreç duraklamanın belirginleşmesi olarak vurgulanır. Ancak tarihçiler, dönemlendirmeyi farklı yorumlayabilir.

• Kronoloji: Savaşlar, antlaşmalar, isyanlar hangi sırayla geldi?
• Kurumlar: Tımar, yeniçeri, divan, ilmiye gibi yapılar nasıl değişti?
• Sebep–Sonuç: İç sorunlar mı dış rekabet mi daha etkili? Genelde ikisi birlikte.

• Merkezî otorite zayıflaması: Saray çevresi, kapıkulu ocakları ve yerel güç odaklarının etkisinin artması.
• Veraset ve saray siyaseti: Taht değişimleri, valide sultan ve saray ağalarının nüfuzu gibi etkenler.
• Tımar sisteminde çözülme: Tımar gelirlerinin bozulmasıyla taşrada askerî–idarî denge sarsılması.

• Yeniçeri sayısının artması: Disiplin ve eğitim sorunları, ocakta farklı sosyal grupların yer alması.
• Teknolojik uyum: Avrupa’daki ateşli silah, topçu ve lojistik gelişmelerine daha yavaş uyum.
• Gelir–gider dengesizliği: Uzayan savaşlar, ulufe ödemeleri, fiyat artışları (enflasyon) ve vergi yükü.

• Coğrafi keşiflerin sonuçları: Akdeniz ticaretinin göreli önem kaybı, yeni ticaret yolları.
• Avrupa’da askerî devrim: Daimî ordu, ateş gücü, tahkimat ve disiplinin yükselmesi.
• Diplomasi dengeleri: Kutsal İttifak gibi çoklu koalisyonlar karşısında tek cephe savaşların zorlaşması.

• Savaşların uzaması: Sefer süreleri, lojistik masrafı ve insan gücü ihtiyacı artar.
• Savunmaya yöneliş: Bazı cephelerde fetih yerine eldeki toprakları koruma ön plana çıkar.
• Antlaşmaların ağırlığı: Karlofça gibi antlaşmalarla “toprak kaybı” daha görünür olur.

• Fiyat artışları: Para değerindeki dalgalanmalar, piyasada istikrarsızlık.
• Vergi baskısı: Olağanüstü vergiler, taşrada tepkiler ve eşkıyalığın artması.
• İltizamın yaygınlaşması: Gelir toplama yöntemlerinin dönüşmesi ve yerel güçlerin yükselmesi.

• Celali isyanları: Köyden kente göç, üretim ve güvenliğin bozulması.
• Merkez–taşra ilişkisi: Yerel güçler (ayan) devletle pazarlık gücü kazanır.
• Şehir yaşamı: Loncalar ve pazar düzeninde değişimler; işsizlik ve fiyat sorunları.

• Padişahın rolü: Bazı dönemlerde seferlere çıkma ve doğrudan yönetim azalabilir; yönetimde sadrazamın ağırlığı artabilir.
• Saray içi gruplar: Valide sultan, harem ve saray görevlileri gibi unsurlar siyasette etkili olabilir.
• Siyasi istikrar: Taht değişimleri ve iç çekişmeler, uzun vadeli planlamayı zorlaştırabilir.

Klasik dönemde devletin önemli karar organlarından biri Divan-ı Hümayun’du. Zamanla sadrazam konağı (Babıâli) siyasetin ve bürokrasinin daha belirleyici merkezlerinden biri hâline gelir.

• Tımar–sipahi düzeni: Taşrada askeri güç ve üretim ilişkisi bozuldukça seferlerde sipahi katkısı azalabilir.
• Kapıkulu ocakları: Sayı artışı, ulufe yükü ve disiplin sorunları öne çıkar.
• Sürekli savaş hâli: Sınırların genişliği çok cepheli mücadeleyi zorlaştırır.

• Ocak dışı unsurlar: Zamanla farklı sosyal grupların ocağa girmesi tartışmaları.
• İsyanlar: İstanbul merkezli ayaklanmaların yönetim üzerinde baskı oluşturması.
• Askerî modernleşme ihtiyacı: Ateş gücü, eğitim ve lojistikte yenilenme ihtiyacı.

1. Uzayan savaşlar ve masraf artışı
2. Ulufe ve maaş ödemelerinde baskı
3. Merkezin vergi toplama yöntemlerini değiştirmesi
4. Toplumsal huzursuzluk ve isyanların artması
5. Askerî performansta dalgalanmalar