Tarih derslerinde “duraklama”, Osmanlı Devleti’nin önceki hızlı yükseliş temposunu kaybetmesi; askerî, idarî ve ekonomik alanlarda eski dinamizmini sürdürememesi anlamında kullanılır. Bu ifade mutlak bir çöküş demek değildir; bazı alanlarda toparlanma, yenilenme ve güçlü yönetimler de görülür.

Ders kitaplarında duraklama dönemi genellikle 17. yüzyıl ağırlıklı ele alınır; bazı anlatımlarda 1683 II. Viyana Kuşatması sonrası süreç duraklamanın belirginleşmesi olarak vurgulanır. Ancak tarihçiler, dönemlendirmeyi farklı yorumlayabilir.

• Kronoloji: Savaşlar, antlaşmalar, isyanlar hangi sırayla geldi?
• Kurumlar: Tımar, yeniçeri, divan, ilmiye gibi yapılar nasıl değişti?
• Sebep–Sonuç: İç sorunlar mı dış rekabet mi daha etkili? Genelde ikisi birlikte.

• Merkezî otorite zayıflaması: Saray çevresi, kapıkulu ocakları ve yerel güç odaklarının etkisinin artması.
• Veraset ve saray siyaseti: Taht değişimleri, valide sultan ve saray ağalarının nüfuzu gibi etkenler.
• Tımar sisteminde çözülme: Tımar gelirlerinin bozulmasıyla taşrada askerî–idarî denge sarsılması.

• Yeniçeri sayısının artması: Disiplin ve eğitim sorunları, ocakta farklı sosyal grupların yer alması.
• Teknolojik uyum: Avrupa’daki ateşli silah, topçu ve lojistik gelişmelerine daha yavaş uyum.
• Gelir–gider dengesizliği: Uzayan savaşlar, ulufe ödemeleri, fiyat artışları (enflasyon) ve vergi yükü.

• Coğrafi keşiflerin sonuçları: Akdeniz ticaretinin göreli önem kaybı, yeni ticaret yolları.
• Avrupa’da askerî devrim: Daimî ordu, ateş gücü, tahkimat ve disiplinin yükselmesi.
• Diplomasi dengeleri: Kutsal İttifak gibi çoklu koalisyonlar karşısında tek cephe savaşların zorlaşması.