20. yüzyıl başında Osmanlı Devleti; çok uluslu yapısı, ekonomik bağımlılıkları, askerî yenileşme arayışları ve büyük güçlerin baskısı altında denge politikası yürütmeye çalışıyordu. Bu dönemi anlamak için “merkezî otorite”, “anayasal düzen”, “milliyetçilik”, “emperyal rekabet” ve “ıslahat” gibi kavramları birlikte düşünmek gerekir.

• Siyasal gerilim: Mutlak yönetim ↔ meşrutiyet talebi.
• Toplumsal dönüşüm: Eğitim, basın ve kentleşme ile kamuoyu oluşumu.
• Dış baskı: Kapitülasyonlar, borçlar ve toprak kayıpları.

II. Abdülhamid döneminin son yılları (özellikle 1890’lar–1908), merkezî yönetimin güçlendirildiği; güvenlik ve istihbarat mekanizmalarının yaygınlaştığı bir süreçtir. Bu yönetim tarzı muhalifler tarafından “istibdat” olarak eleştirilirken, destekleyenler “devleti ayakta tutma” gereğiyle açıklamıştır.

• Eğitim: Modern okulların yaygınlaşması, memur ve subay yetiştirme.
• Ulaşım-iletişim: Demiryolları, telgraf hatları; merkez-taşra ilişkisinin sıkılaşması.
• Basın ve fikir akımları: Yasaklar ve sansür yanında, yurt dışı basın/dergilerle fikir dolaşımı.

Bu ortam, özellikle genç subay ve öğrenciler arasında anayasal düzen talebini güçlendirdi.

“Jön Türkler” genel adıyla anılan muhalif çevreler, anayasanın yeniden yürürlüğe konmasını ve meclisin açılmasını savunuyordu. Bu hareket içinde zamanla öne çıkan örgütlerden biri İttihat ve Terakki Cemiyeti oldu.

1908’de Rumeli’deki askerî hareketlenme ve baskı sonucu II. Abdülhamid, Kanun-ı Esasi’yi yeniden yürürlüğe koydu ve meclis açıldı. Böylece II. Meşrutiyet dönemi başladı.

• Siyasal partiler ve dernekler çoğaldı; basın daha hareketli hale geldi.
• Merkezî otorite ile farklı gruplar arasında yeni bir güç mücadelesi doğdu.
• “Hürriyet” beklentisi yükselirken, düzen ve güvenlik kaygıları da arttı.

31 Mart Olayı (Rumi takvimle 31 Mart; Miladi 13 Nisan 1909), II. Meşrutiyet’in ilk yılında yaşanan büyük bir siyasal krizdir. Olay; askerî birliklerin bir bölümünün ve bazı grupların “düzenin bozulduğu” gerekçesiyle ayaklanması, meclisin baskı altına alınması ve yönetimde belirsizlik oluşmasıyla karakterizedir.

Selanik merkezli Hareket Ordusu’nun İstanbul’a gelmesiyle kriz bastırıldı. Ardından II. Abdülhamid tahttan indirildi; V. Mehmed Reşad tahta çıktı. 1909’da yapılan düzenlemelerle meclisin ve anayasal sistemin yetkileri güçlendirilmek istendi.

• Siyasal mesaj: Meşrutiyetin korunacağı vurgulandı.
• Kurumsal etki: Ordu-siyaset ilişkisi daha da tartışmalı hale geldi.
• Toplumsal etki: Hürriyet beklentisi ile güvenlik endişesi birlikte büyüdü.

İttihat ve Terakki, başlangıçta gizli bir cemiyet olarak örgütlenmiş; II. Meşrutiyet sonrasında siyasette etkili bir güç haline gelmiştir. Temel hedefleri arasında anayasal düzenin sürdürülmesi, devletin merkezîleşmesi ve ordunun modernleşmesi öne çıkar.

• Merkezîleşme: Taşradaki yerel güçleri denetleme isteği.
• Modernleşme: Eğitim, bürokrasi ve ordu reformları.
• Devletin bekası: Toprak kayıplarını durdurma hedefi.

Dönemin hızlı krizleri (ayaklanma, savaşlar, ekonomik baskılar) siyaseti sertleştirdi. İttihatçılar, “düzen ve güvenlik” gerekçesiyle zaman zaman muhalefeti sınırlayan uygulamalara yöneldi. Bu durum, meşrutiyetin idealindeki çoğulculuk ile pratikteki “kontrollü siyaset” arasında gerilim yarattı.