XIX. yüzyıl (1801–1900), Osmanlı Devleti’nin hem modernleşme girişimlerini hızlandırdığı hem de toprak kayıpları, mali bunalım ve milliyetçilik dalgasıyla zorlandığı bir dönemdir. Bu yüzyılı anlamak için üç eksen birlikte düşünülür: reformlar, dış baskılar ve iç dönüşüm.

Sınavlarda en çok sorulan yaklaşım: Olayları tek tek ezberlemek yerine, reformların hangi soruna cevap verdiğini ve hangi sonuçları doğurduğunu kur.

• Merkezileşme: Taşradaki güç odaklarını denetim altına alma çabası.
• Modern kurumlar: Yeni ordu, yeni bürokrasi, eğitim ve hukuk düzenlemeleri.
• Dış ilişkiler: Rusya, İngiltere, Fransa ve Avusturya ile güç dengesi.
• Mali yapı: Vergi düzeni, borçlanma, kapitülasyon etkisi.
• Toplumsal yapı: Millet sistemi, azınlıklar, göç ve şehirleşme.

Osmanlı’da klasik düzenin temel unsurları (Divan-ı Hümayun, tımar, kapıkulu) yüzyılın başından itibaren dönüşür. Amaç, merkezî otoriteyi güçlendirmek ve Avrupa tarzı bürokratik bir yönetim kurmaktır.

• Padişah ve saray: Siyasi otoritenin odağı; ancak modern bürokrasiyle karar süreçleri kurumsallaşır.
• Babıâli: Sadrazamlık ve nazırlıkların (bakanlıkların) ağırlığı artar.
• Meclis ve kurullar: Reformların hazırlanması ve uygulanmasında yeni danışma/karar organları.
• Taşra: Ayanlar, valiler, kaymakamlar; merkezileşme süreci çatışmalarla ilerler.

Merkezileşme, taşradaki yerel güçlerin (ayanlar, derebey benzeri unsurlar) vergi ve asker toplama üzerindeki fiilî denetimini kırmayı hedefler. Bu, hem güvenlik hem de mali gelir açısından kritiktir.

Yüzyıl boyunca yeni kurumlar; devletin bilgi toplama, karar alma ve uygulama kapasitesini artırmak için kurulur.

• Nüfus sayımları ve kayıt sistemi: Askerlik ve vergi için veri toplama.
• Modern nazırlıklar: Maliye, Hariciye, Dahiliye gibi alanlarda uzmanlaşma.
• Yeni eğitim kurumları: Mektepler; memur yetiştirme amacı.
• Vilayet düzenlemeleri: Taşrada hiyerarşik yönetim ve denetim.