Osmanlı tarihinde Gerileme Devri, askerî ve siyasî üstünlüğün zayıfladığı; Avrupa’daki güç dengesinin Osmanlı aleyhine değiştiği; kurumların yeni şartlara uyum aradığı bir zaman aralığıdır. Bu dönem genellikle 1699 Karlofça ile başlatılır ve 1792 Yaş Antlaşması ile bitirilir.

• Kayıp topraklar artar; diplomasi ve antlaşmaların belirleyiciliği yükselir.
• Merkezî otorite, maliye ve askerî teşkilatta reform arayışları hızlanır.
• Avrupa’da bilim, teknoloji ve savaş teknikleri değiştikçe Osmanlı’nın askerî rekabet gücü zorlanır.

Bu ünitede sorular genellikle antlaşma–sonuç, ıslahat–amaç ve savaş–cephe eşleştirmesi üzerinden gelir.

• • Gerileme Devri bir ‘tek sebep’ ile açıklanmaz; askerî, mali, idari ve uluslararası faktörlerin toplamıdır.
• • 1699’dan sonra antlaşmalar, Osmanlı’nın dış politikasında daha belirleyici hâle gelir.
• • Sınavlarda kronoloji kadar ‘neden–sonuç’ ilişkisi önemlidir.

1683 II. Viyana Kuşatması’nın başarısızlığı, Osmanlı’yı Avrupa’da savunmaya itti. Ardından kurulan Kutsal İttifak (Avusturya, Lehistan, Venedik, daha sonra Rusya) ile uzun savaşlar yaşandı. Bu savaşların sonunda Osmanlı, Karlofça ile geniş çaplı toprak kaybını kabul etti.

• Osmanlı, Avrupa’ya karşı taarruz yerine savunma ağırlıklı bir siyaset izlemeye başladı.
• Diplomasinin önemi arttı; elçilikler ve müzakere süreçleri daha kritik hâle geldi.
• Mali yükler yükseldi; ordu ve maliye alanında ıslahat ihtiyacı daha görünür oldu.

• • Karlofça, ilk büyük toprak kaybı ve diplomasi ağırlıklı döneme geçişi simgeler.
• • Kutsal İttifak savaşları, Osmanlı’yı çok cepheli mücadeleye zorlamıştır.
• • Sınavda Karlofça–Kutsal İttifak–II. Viyana bağlantısı sık sorulur.

17. yüzyılın sonlarında Rusya, Çar I. Petro ile modernleşme hamlelerine girişti. Temel hedeflerden biri Karadeniz’e ve ardından Akdeniz’e açılmaktı. Osmanlı için bu, kuzeyde kalıcı bir rakibin ortaya çıkması demekti.

Karlofça’dan sonra Rusya ile yapılan 1700 İstanbul Antlaşması ile Osmanlı, Azak Kalesini Rusya’ya bıraktı. Bu durum Rusya’nın Karadeniz’e yaklaşmasında önemli bir basamak oldu.

• Osmanlı ilk kez Rusya’ya karşı kalıcı savunma sorunuyla karşılaşır.
• Karadeniz, 18. yüzyılın ikinci yarısında Rus üstünlüğüne açılacak bir rekabet alanına dönüşür.
• Küçük Kaynarca (1774) gibi ağır sonuçlara giden sürecin erken basamaklarından biridir.

• • 1700 İstanbul Antlaşması, Rusya’yı Karadeniz’e yaklaştırır.
• • Rusya’nın temel hedefi ‘sıcak denizler’e inmektir.
• • Bu dönemden itibaren Osmanlı’nın en kritik rakiplerinden biri Rusya olur.

• Rusya’nın Azak üzerinden Karadeniz’e ilerleme isteği ve sınır ihlalleri
• İsveç Kralı XII. Karl’ın Osmanlı’ya sığınması ve Rusya’ya karşı Osmanlı’yı teşvik etmesi
• Osmanlı’nın kuzeyde Rus baskısını geçici de olsa kırma hedefi

Osmanlı ordusu Rus ordusunu kuşatmasına rağmen, antlaşma koşulları daha ağırlaştırılabilirdi. Bu nedenle Prut, çoğu tarihçi tarafından tam değerlendirilemeyen bir başarı olarak yorumlanır.

• • Prut, Osmanlı’nın Rusya’ya karşı kazandığı önemli bir başarıdır.
• • Azak Kalesi geri alınır; Rusya’nın Karadeniz’e inişi kısa süreli yavaşlar.
• • Sınavda ‘Prut = Azak’ eşleştirmesi kritik.

1716–1718 Osmanlı–Avusturya/Venedik savaşları, Osmanlı açısından zor geçti. Sonuçta yapılan Pasarofça Antlaşması ile özellikle Avrupa cephesinde geri çekilme devam etti.

• Damat İbrahim Paşa dönemiyle özdeşleşir; barış ortamında yenileşme eğilimleri güçlenir.
• Batı’ya elçiler gönderilir; Avrupa’daki askeri-teknik gelişmeler izlenir.
• Matbaanın kurulması (İbrahim Müteferrika) gibi kültürel adımlar dikkat çeker.
• Ancak lüks harcamalar ve sosyal gerilimler, 1730’da Patrona Halil İsyanı’na zemin hazırlar.

• • Pasarofça, Lale Devri’nin barış ortamını doğurur.
• • Lale Devri yenileşme ve Batı’yı tanıma sürecini hızlandırır.
• • Patrona Halil İsyanı, bu dönemi kapatan kırılma noktasıdır.