1. bölüm

Varlık Felsefesine Giriş 1.sayfa

Varlık Felsefesi - 1. Sayfa

Lise • Sınavlara Hazırlık

Varlık Felsefesine Giriş

Ontoloji (varlık felsefesi) neyi sorar, neden önemlidir?

Sayfa 1/20 Temelden zora Konu anlatımı

Konuya Bakış

Varlık felsefesi (ontoloji), “Ne vardır?” ve “Var olmak ne demektir?” sorularını sistemli biçimde inceler. Bilimlerin ele aldığı varlık alanlarını da kapsar; fakat özellikle varlığın en genel özelliklerini araştırır.

Ontoloji: Varlığı konu edinen felsefe dalı.
Varlık: ‘Var olan’ her şey; somut nesneler, olaylar, süreçler, düşünceler, matematiksel varlıklar gibi.
Gerçeklik: Varlığın ‘gerçekten’ var olma durumu; algı, zihin ve dünya ilişkisiyle tartışılır.
Neden önemli? Çünkü bilgi, değer ve insan anlayışımız varlık görüşümüze dayanır.

Kritik fikir: Ontoloji; fizik, biyoloji ya da psikoloji gibi bir alanın ayrıntısından çok, bütün bu alanların ‘var saydığı’ şeylerin statüsünü sorgular.

Ana soru

“Ne vardır?” sorusu (varlık alanı).

İkinci soru

“Varlık nedir?” sorusu (var olmanın anlamı).

Sınav ipucu

Kavramları eş anlamlı sanma: ‘varlık’ ≠ ‘gerçeklik’ her zaman aynı değil.

2. bölüm

Varlık Sorusu ve Temel Kavramlar 2.sayfa

Varlık Felsefesi - 2. Sayfa

Lise • Sınavlara Hazırlık

Varlık Sorusu ve Temel Kavramlar

Varlık, yokluk, gerçeklik, görünüş: kavram haritası

Sayfa 2/20 Temelden zora Konu anlatımı

Temel Kavramlar

Varlık sorusu iki düzeyde ortaya çıkar: (1) listeleme düzeyi: nelerin var olduğunu söylemek; (2) anlam düzeyi: var olmayı açıklamak.

Varlık–Yokluk: Yokluk bir ‘şey’ midir, yoksa sadece bir eksiklik/olumsuzlama mı?
Görünüş–Gerçek: Duyu verileri her zaman gerçeği verir mi? Yanılsama mümkünse ‘gerçek’ nasıl belirlenir?
Öz–Varoluş: Bir şeyin ‘ne olduğu’ (öz) ile ‘var olması’ aynı mıdır?
Ontolojik taahhüt: Bir kuramın var saydığı varlıklar (ör. sayıların varlığı).

Sembolik ifade (MathML)

\forall x (x = x)

Okunuş: “Her x için, x kendisine eşittir.” (Kimlik/özdeşlik ilkesi)

Kavram Haritası

Varlık

En geniş küme: var olan her şey.

Gerçeklik

Varlığın ‘hakiki’ oluşu; ölçüt tartışmalıdır.

Görünüş

Algıya gelen; gerçeği örtebilir ya da taşıyabilir.

3. bölüm

Varlık Türleri 3.sayfa

Varlık Felsefesi - 3. Sayfa

Lise • Sınavlara Hazırlık

Varlık Türleri

Somut–soyut, zorunlu–mümkün, tekil–tümel ayrımları

Sayfa 3/20 Temelden zora Konu anlatımı

Varlık Türleri

Ontoloji, ‘var’ dediğimiz şeyleri sınıflandırmayı sever. Çünkü sınıflandırma, tartışmanın hangi düzlemde yürüdüğünü netleştirir.

Somut – Soyut

Somut: masa, ağaç. Soyut: sayı, adalet, üçgenlik.

Zorunlu – Mümkün

Zorunlu: var olmaması düşünülemeyen (tartışmalı). Mümkün: var da olabilir yok da.

Tekil – Tümel

Tekil: “Bu kedi”. Tümel: “Kedilik”.

Sınav tuzağı: Soyut olan ‘hayal’ demek değildir. Matematiksel varlıklar soyut ama birçok kurama göre ‘gerçek’ kabul edilebilir.

4. bölüm

Varlığın İlkeleri 4.sayfa

Varlık Felsefesi - 4. Sayfa

Lise • Sınavlara Hazırlık

Varlığın İlkeleri

Özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı, yeter-sebep

Sayfa 4/20 Temelden zora Konu anlatımı

Varlığın İlkeleri

Ontolojide akıl yürütme genellikle bazı temel ilkelere yaslanır. Bu ilkeler, tartışmanın ‘dilini’ ve mantıksal çerçevesini kurar.

Özdeşlik: Bir şey ne ise odur (A, A’dır).
Çelişmezlik: Aynı anda hem A hem A-değil olamaz.
Üçüncü hâlin imkânsızlığı: A ya A’dır ya A-değil; üçüncü seçenek yoktur (klasik mantık).
Yeter-sebep ilkesi: Her şeyin ‘niçin böyle olduğunu’ açıklayan bir neden/sebep bulunmalıdır (farklı yorumlar var).

Sembolik ifade (MathML)

\forall x (x = x)

Okunuş: “Her x için, x kendisine eşittir.” (Kimlik/özdeşlik ilkesi)

Bu ilkeler, varlık tartışmalarında ‘çelişki’ yakalamak için kullanılır. Ancak modern yaklaşımlar (paraconsistent mantık vb.) bazı ilkeleri tartışmaya açabilir.

5. bölüm

Töz ve Nitelik 5.sayfa

Varlık Felsefesi - 5. Sayfa

Lise • Sınavlara Hazırlık

Töz ve Nitelik

“Şey” nedir? Töz, araz, öz–nitelik ilişkisi

Sayfa 5/20 Temelden zora Konu anlatımı

Töz ve Nitelik

Töz (substance), değişme içinde ‘aynı kalan’ temel taşıyıcı olarak düşünülür. Nitelik/araź ise töze bağlı özelliklerdir.

Töz örneği: Bir elma renk değiştirir; ‘elma’ aynı elma mıdır? Töz anlayışı burada devreye girer.
Araz örneği: Kırmızılık, tatlılık, sertlik gibi özellikler.
Öz: Bir şeyi ‘o şey’ yapan temel nitelik; tanımda aranır.
İlişki: Bazı yaklaşımlar töz yerine ilişkileri temel alır (ilişkisel ontoloji).

İleri Düzey: Töz–nitelik ayrımı, ‘değişim’ ve ‘kimlik’ sorununu açıklamada sık kullanılır.

Varlık Felsefesi Konu Anlatımı