Numicorn logosuNumicornÖğren, çöz, ilerle

DGS Fiilde Çatı konu anlatımı

DGS Fiilde Çatı konu anlatımı; özet anlatım, önemli noktalar ve konuya bağlı testlerle DGS hazırlığını tamamla.

Özel rehber

DGS Fiilde Çatı konu anlatımı ve özne-nesne ilişkisi rehberi

DGS Fiilde Çatı konusu, yüklemin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi anlamaya dayanır. Etken, edilgen, dönüşlü, işteş, geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen çatı gibi başlıklar bu konunun temel parçalarıdır. Çatı sorularında yükleme yalnızca anlam olarak değil, cümledeki görev ilişkileriyle bakmak gerekir.

DGS’de fiilde çatı soruları çoğu zaman “öznesine göre” veya “nesnesine göre” ayrımı üzerinden gelir. Adayların en sık yaptığı hata, edilgenlik ekini her zaman çatı göstergesi sanmak ya da nesne alabilen fiille cümlede gerçekten nesne bulunan fiili karıştırmaktır. Bu yüzden önce yüklem, sonra özne ve nesne ilişkisi kontrol edilmelidir.

Bu sayfayı çalışırken fiilin işi kimin yaptığına ve işten kimin etkilendiğine bak. Özne gerçek işi yapıyorsa etken, işten etkileniyorsa edilgen olabilir; nesne alabiliyorsa geçişli, alamıyorsa geçişsiz düşünülür. Fiilde Çatı, DGS Türkçe’de cümle çözümleme becerisini güçlendiren seçici dil bilgisi konularındandır.

Fiilde Çatı ve özne-nesne ilişkisi rehberi nasıl çalışılmalı?

Önce öznesine göre ve nesnesine göre çatı ayrımını öğren. Bu iki başlığı birbirine karıştırmak sorunun yönünü bozar.

Yüklemi bulduktan sonra işi yapan özneyi belirle. Gerçek özne, sözde özne ve gizli özne ayrımı edilgenlik sorularında önemlidir.

Nesneye göre çatıda “neyi, kimi” sorularını kullan. Fiilin nesne alıp alamaması geçişlilik kararını belirler.

Çatı eklerini ezberlemekle yetinme. Ekin cümlede gerçekten hangi anlamı kurduğunu kontrol et.

Fiilde Çatı ve özne-nesne ilişkisi rehberi kontrol listesi

  • Önce yüklemi belirle.
  • Özne işi yapıyor mu, işten etkileniyor mu kontrol et.
  • Nesne alıp almadığını “neyi/kimi” sorularıyla test et.
  • Edilgen, dönüşlü ve işteş anlamlarını ayır.
  • Oldurgan ve ettirgen yapılarda işi yaptırma anlamına dikkat et.
  • Soru kökünün öznesine göre mi nesnesine göre mi sorduğunu tekrar oku.

Fiilde Çatı ve özne-nesne ilişkisi rehberi hakkında sık sorulan sorular

Fiilde çatı sorularında ilk adım nedir?

İlk adım yüklemi bulmak, ardından yüklemin özne ve nesneyle ilişkisini incelemektir.

Etken ve edilgen nasıl ayrılır?

İşi gerçek özne yapıyorsa etken, özne işi yapan değil işten etkilenen konumdaysa edilgen yapı vardır.

Geçişli fiil nasıl anlaşılır?

Yükleme “neyi” veya “kimi” soruları sorulduğunda anlamlı cevap alınabiliyorsa fiil geçişlidir.

En sık yapılan hata nedir?

Çatı ekini tek başına yeterli görmek ve cümledeki özne-nesne ilişkisini kontrol etmemek sık yapılan hatadır.

Fiilde çatı hangi konularla bağlantılı?

Cümlenin öğeleri, fiil, ek fiil ve cümle türleri konularıyla doğrudan bağlantılıdır.

1. bölüm

01 1.sayfa

Fiilde Çatı - 1. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Temel Kavram: Fiilde Çatı Nedir?
Çatı neyi anlatır?

Fiilde çatı, bir fiilin cümledeki özne ve nesne ile kurduğu ilişkiyi; işin kim tarafından yapıldığını, yapılıp yapılmadığını, işten kimin etkilendiğini ve fiilin başkasına yaptırılıp yaptırılmadığını gösteren yapısal bir özelliktir.

Özne–fiil ilişkisiNesne–fiil ilişkisiEylemin yönü

sınav’de daha çok etken–edilgen ve dönüşlü–işteş, sınav’de ise ettirgen/oldurgan ve anlam incelikleri ile birlikte sorulur.

Başlamadan önce mini kontrol listesi
  • Özne belli mi, gizli mi?
  • Nesne var mı? (Belirtili/belirtisiz nesne olabilir.)
  • Fiilin aldığı ekler (−l/−n, −ş, −t/−dır/−tir…) çatı hakkında ipucu verir.
  • Her ek tek başına kesin hüküm vermez; cümle anlamı mutlaka kontrol edilir.
Çatı fikrini sezdiren örnekler
Ali kapıyı açtı.
Özne: Ali. Nesne: kapı. İş özne tarafından yapılır → etken.
Kapı açıldı.
İşi yapan belli değil; iş nesne üzerinde gerçekleşmiş → edilgen.
Ali kapıyı açtırdı.
Ali işi başkasına yaptırır → ettirgen (yaptırma).
Sayfa 1/20 Fiilde Çatı
2. bölüm

02 2.sayfa

Fiilde Çatı - 2. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Özne–Nesne: Çatının Temeli
Özne nasıl bulunur?

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da oluşu yaşayan unsurdur. Soru: Kim? / Ne? (yükleme sorulur)

Gerçek özneİşi gerçekten yapan/yaşayan özne. Ali geldi.
Gizli özneÖzne yazılmamış ama çekim ekinden anlaşılır. Geldim. (ben)
Sözde özneEdilgen cümlede işi yapan değil; fiilin etkilediği unsur. Kapı açıldı. (kapı)
Nesne nasıl bulunur?

Nesne, fiilin etkilediği varlıktır. Soru: Neyi? / Kimi? / Ne?

Belirtili nesne−(y)i / −(y)ı / −(y)u / −(y)ü ekini alır. Kitabı okudu.
Belirtisiz nesneEk almaz. Kitap okudu.
Nesnesiz fiilNesne almaz. Uyudu. / Gitti.
Sık hata
Nesneyi bulmadan “edilgen” demek risklidir. Bazı fiiller zaten nesne almaz; bu durumda edilgenlik başka ipuçlarıyla düşünülür.
Sayfa 2/20 Fiilde Çatı
3. bölüm

03 3.sayfa

Fiilde Çatı - 3. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Etken Çatı
Etken fiil ne demektir?

Etken fiilde özne işi yapar; yüklem, öznenin eylemini bildirir. Cümlede nesne bulunabilir (geçişli fiil) ya da bulunmayabilir (geçişsiz fiil).

Özne işi yaparYapan bellidir
Örnekler
Öğrenciler soruları çözdü.
Özne işi yapar. Nesne: soruları. → etken, geçişli.
Rüzgâr şiddetlendi.
Özne işi/oluşu yaşar. Nesne yok. → etken, geçişsiz.
Akşam geç oldu.
Oluş bildiren fiil. Nesne yok. → etken.
sınav ipucu
  • Etkenlik için özel bir ek arama; asıl ölçüt anlam ve öznenin işi yapması.
  • Bazı sorularda “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği aranmaz?” gibi kalıplar gelir: fiilimsi varsa dikkat!
Sayfa 3/20 Fiilde Çatı
4. bölüm

04 4.sayfa

Fiilde Çatı - 4. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Edilgen Çatı
Edilgen fiil ne demektir?

Edilgen çatıda işin kim tarafından yapıldığı açık değildir ya da önemsenmez. Özne, işi yapan değil; çoğu zaman işten etkilenen unsurdur (sözde özne).

Yapan belirsiz−l / −n eki sık görülür

Not: −l/−n her zaman edilgen yapmaz; dönüşlüyle karışabilir.

Edilgen örnekleri
Pencere kırıldı.
Yapan belli değil. Sözde özne: pencere → edilgen.
Sınav sonuçları açıklandı.
Yapan (kim?) verilmemiş → edilgen.
Bu konu derste işlendi.
Yapan belirsiz → edilgen.
Edilgeni kontrol etme yöntemi
  • Cümleye “tarafından” ekleyip anlamlı olup olmadığına bak: Pencere (kim tarafından) kırıldı → olur.
  • Edilgende özne çoğu zaman nesne kökenlidir: Etken cümledeki nesne, edilgende sözde özne olabilir.
Sayfa 4/20 Fiilde Çatı
5. bölüm

05 5.sayfa

Fiilde Çatı - 5. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Etken–Edilgen Dönüşümü
Dönüşüm mantığı

Bir cümleyi etken–edilgen biçimde dönüştürürken amaç, anlamı koruyup özne vurgusunu değiştirmektir.

EtkenUsta masayı boyadı. (Özne: usta, nesne: masayı)
EdilgenMasa boyandı. (Sözde özne: masa, yapan belirsiz)
Yapanı belirtmekMasa usta tarafından boyandı. (Yapan ek bilgi olarak gelir)
Dikkat
Her etken cümle edilgene çevrilemez. Nesnesiz (geçişsiz) fiillerde edilgenlik her zaman anlamlı olmayabilir.
Geçişsiz fiillerde edilgenlik
Çocuk uyudu.
Geçişsiz fiil. “Uyundu” biçimi her zaman doğal değildir; bağlama göre değişir.
Sokakta yüründü.
Geçişsiz fiilde edilgen/impersonal kullanım görülebilir: yapan belirsiz, genel anlatım.
Sayfa 5/20 Fiilde Çatı

1 / 4 sayfa yüklendi