Numicorn logosuNumicornÖğren, çöz, ilerle

KPSS Lisans Fiilde Çatı konu anlatımı

KPSS Lisans Fiilde Çatı konu anlatımı; özet anlatım, önemli noktalar ve konuya bağlı testlerle KPSS hazırlığını tamamla.

Özel rehber

KPSS Lisans Fiilde Çatı konu anlatımı ve yüklem ilişkisi rehberi

KPSS Lisans Fiilde Çatı konusu, yüklemin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi doğru çözümlemeyi gerektirir. Etken, edilgen, dönüşlü, işteş, geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen fiiller bu başlıkta değerlendirilir. Çatı sorularında yalnızca fiil ekine bakmak yeterli değildir; cümlede işi yapan, işten etkilenen ve nesne ilişkisi birlikte incelenmelidir.

KPSS’de fiilde çatı soruları çoğu zaman “öznesine göre” ya da “nesnesine göre” ayrımıyla gelir. Adayların sık yaptığı hata, edilgenlik ekini tek başına karar ölçütü yapmak veya nesne alabilen fiille cümlede gerçekten nesne bulunan fiili karıştırmaktır. Bu yüzden önce yüklem bulunmalı, sonra yükleme doğru sorular yöneltilmelidir.

Bu sayfayı çalışırken yüklem merkezli düşün. Özne işi yapıyorsa etken, işten etkileniyorsa edilgen; fiil nesne alabiliyorsa geçişli, alamıyorsa geçişsiz kabul edilir. Fiilde Çatı, KPSS Türkçe’de cümlenin öğeleri ve anlatım bozukluklarıyla da doğrudan bağlantılıdır.

KPSS Lisans Fiilde Çatı nasıl çalışılmalı?

Önce öznesine göre ve nesnesine göre çatı ayrımını öğren. Soru kökü hangi yönden incelediğini açıkça belirleyebilir.

Yüklemi bulduktan sonra işi yapan gerçek özneyi ara. Edilgen cümlelerde sözde özne ile gerçek özne ayrımı önemlidir.

Nesneye göre çatıda “neyi” ve “kimi” sorularını kullan. Bu sorulara cevap alınıyorsa geçişlilik ihtimali değerlendirilir.

Oldurgan ve ettirgen yapılarda işi yapma ile işi yaptırma anlamını ayır. Ek benzerliği tek başına karar vermek için yeterli değildir.

Fiilde Çatı kontrol listesi

  • Önce yüklemi belirle.
  • Soru öznesine göre mi nesnesine göre mi soruyor kontrol et.
  • Özne işi yapıyor mu işten etkileniyor mu ayır.
  • Nesne alıp almadığını neyi/kimi sorularıyla test et.
  • Edilgen, dönüşlü ve işteş anlamlarını karıştırma.
  • Oldurgan ve ettirgen yapılarda işi yaptırma anlamını kontrol et.

KPSS Lisans Fiilde Çatı hakkında sık sorulan sorular

Fiilde çatı sorularında ilk adım nedir?

Önce yüklem bulunur, sonra yüklemin özne ve nesneyle ilişkisi incelenir.

Etken ve edilgen nasıl ayrılır?

İşi gerçek özne yapıyorsa etken, özne işten etkileniyorsa edilgen yapı vardır.

Geçişli fiil nasıl anlaşılır?

Yükleme neyi veya kimi soruları sorulduğunda cevap alınabiliyorsa fiil geçişlidir.

En sık hata nedir?

Eke bakarak karar vermek ve cümledeki özne-nesne ilişkisini kontrol etmemektir.

Bu konu hangi başlıklarla bağlantılı?

Cümlenin öğeleri, fiil ve ek fiil, cümle türleri ve anlatım bozukluklarıyla bağlantılıdır.

1. bölüm

01 1.sayfa

Fiilde Çatı - 1. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Temel Kavram: Fiilde Çatı Nedir?
Çatı neyi anlatır?

Fiilde çatı, bir fiilin cümledeki özne ve nesne ile kurduğu ilişkiyi; işin kim tarafından yapıldığını, yapılıp yapılmadığını, işten kimin etkilendiğini ve fiilin başkasına yaptırılıp yaptırılmadığını gösteren yapısal bir özelliktir.

Özne–fiil ilişkisiNesne–fiil ilişkisiEylemin yönü

sınav’de daha çok etken–edilgen ve dönüşlü–işteş, sınav’de ise ettirgen/oldurgan ve anlam incelikleri ile birlikte sorulur.

Başlamadan önce mini kontrol listesi
  • Özne belli mi, gizli mi?
  • Nesne var mı? (Belirtili/belirtisiz nesne olabilir.)
  • Fiilin aldığı ekler (−l/−n, −ş, −t/−dır/−tir…) çatı hakkında ipucu verir.
  • Her ek tek başına kesin hüküm vermez; cümle anlamı mutlaka kontrol edilir.
Çatı fikrini sezdiren örnekler
Ali kapıyı açtı.
Özne: Ali. Nesne: kapı. İş özne tarafından yapılır → etken.
Kapı açıldı.
İşi yapan belli değil; iş nesne üzerinde gerçekleşmiş → edilgen.
Ali kapıyı açtırdı.
Ali işi başkasına yaptırır → ettirgen (yaptırma).
Sayfa 1/20 Fiilde Çatı
2. bölüm

02 2.sayfa

Fiilde Çatı - 2. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Özne–Nesne: Çatının Temeli
Özne nasıl bulunur?

Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da oluşu yaşayan unsurdur. Soru: Kim? / Ne? (yükleme sorulur)

Gerçek özneİşi gerçekten yapan/yaşayan özne. Ali geldi.
Gizli özneÖzne yazılmamış ama çekim ekinden anlaşılır. Geldim. (ben)
Sözde özneEdilgen cümlede işi yapan değil; fiilin etkilediği unsur. Kapı açıldı. (kapı)
Nesne nasıl bulunur?

Nesne, fiilin etkilediği varlıktır. Soru: Neyi? / Kimi? / Ne?

Belirtili nesne−(y)i / −(y)ı / −(y)u / −(y)ü ekini alır. Kitabı okudu.
Belirtisiz nesneEk almaz. Kitap okudu.
Nesnesiz fiilNesne almaz. Uyudu. / Gitti.
Sık hata
Nesneyi bulmadan “edilgen” demek risklidir. Bazı fiiller zaten nesne almaz; bu durumda edilgenlik başka ipuçlarıyla düşünülür.
Sayfa 2/20 Fiilde Çatı
3. bölüm

03 3.sayfa

Fiilde Çatı - 3. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Etken Çatı
Etken fiil ne demektir?

Etken fiilde özne işi yapar; yüklem, öznenin eylemini bildirir. Cümlede nesne bulunabilir (geçişli fiil) ya da bulunmayabilir (geçişsiz fiil).

Özne işi yaparYapan bellidir
Örnekler
Öğrenciler soruları çözdü.
Özne işi yapar. Nesne: soruları. → etken, geçişli.
Rüzgâr şiddetlendi.
Özne işi/oluşu yaşar. Nesne yok. → etken, geçişsiz.
Akşam geç oldu.
Oluş bildiren fiil. Nesne yok. → etken.
sınav ipucu
  • Etkenlik için özel bir ek arama; asıl ölçüt anlam ve öznenin işi yapması.
  • Bazı sorularda “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı özelliği aranmaz?” gibi kalıplar gelir: fiilimsi varsa dikkat!
Sayfa 3/20 Fiilde Çatı
4. bölüm

04 4.sayfa

Fiilde Çatı - 4. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Edilgen Çatı
Edilgen fiil ne demektir?

Edilgen çatıda işin kim tarafından yapıldığı açık değildir ya da önemsenmez. Özne, işi yapan değil; çoğu zaman işten etkilenen unsurdur (sözde özne).

Yapan belirsiz−l / −n eki sık görülür

Not: −l/−n her zaman edilgen yapmaz; dönüşlüyle karışabilir.

Edilgen örnekleri
Pencere kırıldı.
Yapan belli değil. Sözde özne: pencere → edilgen.
Sınav sonuçları açıklandı.
Yapan (kim?) verilmemiş → edilgen.
Bu konu derste işlendi.
Yapan belirsiz → edilgen.
Edilgeni kontrol etme yöntemi
  • Cümleye “tarafından” ekleyip anlamlı olup olmadığına bak: Pencere (kim tarafından) kırıldı → olur.
  • Edilgende özne çoğu zaman nesne kökenlidir: Etken cümledeki nesne, edilgende sözde özne olabilir.
Sayfa 4/20 Fiilde Çatı
5. bölüm

05 5.sayfa

Fiilde Çatı - 5. Sayfa
Lise · sınav · sınav
Fiilde Çatı
Etken–Edilgen Dönüşümü
Dönüşüm mantığı

Bir cümleyi etken–edilgen biçimde dönüştürürken amaç, anlamı koruyup özne vurgusunu değiştirmektir.

EtkenUsta masayı boyadı. (Özne: usta, nesne: masayı)
EdilgenMasa boyandı. (Sözde özne: masa, yapan belirsiz)
Yapanı belirtmekMasa usta tarafından boyandı. (Yapan ek bilgi olarak gelir)
Dikkat
Her etken cümle edilgene çevrilemez. Nesnesiz (geçişsiz) fiillerde edilgenlik her zaman anlamlı olmayabilir.
Geçişsiz fiillerde edilgenlik
Çocuk uyudu.
Geçişsiz fiil. “Uyundu” biçimi her zaman doğal değildir; bağlama göre değişir.
Sokakta yüründü.
Geçişsiz fiilde edilgen/impersonal kullanım görülebilir: yapan belirsiz, genel anlatım.
Sayfa 5/20 Fiilde Çatı

1 / 4 sayfa yüklendi